Хитай түркийәдики тәшвиқат бесимини ашурмақта

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-03-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә мәтбуатлириға бесилған уйғурлар тоғрисидики хәвәрләр.
Түркийә мәтбуатлириға бесилған уйғурлар тоғрисидики хәвәрләр.
RFA/Azigh

Йеқинқи мәзгилләрдин буян хитай һөкүмити түркийәдә ахбарат саһәси вә иҗтимаий алақә васитилиригә болған салмиқини зорайтмақта вә һәр түрдики ахбарат хизмитини җанландурмақта.

Хитай һөкүмитиниң түрк таратқулириға вә түрк ахбарат-нәшрият саһәсигә көпләп мәбләғ селиватқанлиқи, бу арқилиқ түркийәдики хитай образини яхшилаш вә уйғур, хоңкоң, тибәт мәсилилиридә хитайниң сиясий тәшвиқатини йейишни мәқсәт қиливатқанлиқи мәлум болмақта. Бу һәқтә тохталған даңлиқ журналист батухан чолак әпәндим «түркийәдә хитай тәшвиқатиниң күчини һәр җәһәттин толуқ һес қиливатимән,» деди.

Бүгүнки күнлүктә түркийәдә хитай мәблиғи билән қурулған хитай хәлқаралиқ радийосиниң түркчә қанили (CRTTürk), хитай сүний һәмраһ телевизийәси(CRT), «заманиви йипәк йоли журнили», «‹бир йол бир бәлвағ' игилик тикләш журнили» қатарлиқ тартқулардин башқа, йәнә хитайниң образ қурулушиға вә сиясий тәшвиқатлирини йейишқа ярдәм беридиған шинхуа, «хитай һәқиқәтлири», «хитай хәвәр» қатарлиқ тивиттер вә ютуп қаналлири көпләп қурулған. Буниңдин башқа хитайниң түркийәдики сиясий тәшвиқат орунлири билән «айдилиқ» гезитиниң интайин қоюқ мунасивәттә икәнлики мәлум. 12-Декабир бейҗиң Media Network билән «айдинлиқ» гезити истратегийәлик һәмкарлиқ келишими имзалиған болуп, көп қутуплуқ ахбарат, өз-ара учур алмаштуруш қатарлиқ җәһәтләрдин һәмкарлишишни мәқсәт қилидикән.

Игилишимизчә, хитайниң түркийәдики ахбарат паалийәтлириниң көпинчиси «айдинлиқ» гезити вә «улусал қанал» хадимлириниң ярдими вә паалийәтлири билән әмәлийлишидикән. CRTTürk Радийосиниң хәвәр ишлири мудири кәмал әрдоғду «айдинлиқ» гезитиниң муһим язғучилиридин бири болуп, «хитай тиҗарәтни тәрәққий қилдуруш вә достлуқ җәмийити» ниң игидарчилиқидики «‹бир йол бир бәлвағ' игилик тикләш журнили» (BRIQ) ниң баш муһәррири «айдинлиқ» гезити вә «улусал қанал» ниң сабиқ башқурғучиси фикрәт акфирит икән.

«Айдинлиқ» гезити вә «улусал қанал» қатарлиқ хитайниң түркийәдики авази һесаблинидиған ахбарат қурулушлири уйғур сиясәтчилири вә уйғур дости паалийәтчиләргә һәр хил боһтан чаплап, хәлққә һуҗум нишани қилип көрситиливатқанлиқи мәлум болмақта. Батухан әпәндим бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: «хитай өзлиригә йеқин кишиләрдин пайдилинип бизгә бисим ишлитиватиду. Бу мәзмунда шәрқи түркистан түрклириниң мәсилилирини һөҗҗәтләштүрүп хәвәрләштүргән чиғимизда көп миқдарда сәлбий инкас билән тәшкиллик һалда һақарәт қилип иҗтимаий алақә васитилиридә бизни ялғуз қоюшқа тиришиду. Хәлққә бизни һуҗум нишани қилип көрситиду. Бу пүтүнләй хитай қилған яки қилдурған иш.»

Көзәткүчләрниң қаришичә, хитай һөкүмити биваситә яки васитилик шәкилдә хитай тәшвиқатлирини яйидиған орунларни һәр җәһәттин ярдәм билән тәминләп келиватқан болуп, бу хил тәшвиқатларниң муһим мәқситидин бири уйғурлар учраватқан бисим вә етник қирғинчилиқ сиясәтлирини ақлаш вә уйғурларниң нөвәттики вәзийитини америка қошма штатлириниң хитайға қарши тәшвиқати қилип көрситиш икән. Даңлиқ журналист вә язғучи мәрвә шәбнәм оруч ханим бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: «шәрқи түркистан мәсилисини америка хитайни чәкләш үчүн қоллиниватиду. Лекин хитайниң қилғанлириниң йенида американиң қиливатқан тәшвиқати һечнемә әмәс. Әпсус, хитайниң сиясий тәрғибатлири ахбарат урушида ғәлибә қазиниватиду. Һәтта түркийәгә охшаш бир дөләттиму хитайниң сиясий тәшвиқати шәрқий түркистанда уйғур түрклиригә қилинған зулумниң орниға ‹америкалиқлар буни тарқитиватиду, булар һәқиқий әһвал әмәс' дегәндәк қарашни шәкилләндүрүшкә тиришиватиду. Хитайниң күчиниң америкаға қанчилик йеқинлашқанлиқини бу җәһәттин көрүвалғини болиду. Көп әпсус, бу әһвални шәрқий түркистанға зиянлиқ дәп қараймән.»

Бир нәччә күндин буян «‹бир йол бир бәлвағ' игилик тикләш журнили» (BRIQ) ниң мәслиһәтчиләр һәйитигә әза болған даңлиқ тиҗарәтчи, ақ партийәниң мәркизи қарар мәмури оргининиң бурунқи әзаси, BMC башқуруш комитетиниң мудири әтһәм санҗак иҗтимаий алақә васитилиридә қаттиқ әйибләнмәктә.

Түркийәдики хитай тартқулири яки хитай мәблиғи билән қурулған хитай авази ахбарат қурулушлириниң муһим мәқсәтлиридин йәнә бири «бир йол бир бәлвағ» қурулушиниң образини яхшилаш вә сиясий тәшвиқатларға маслаштуруш болуп, мәхсус йипәк йоли темиси астида сиясий тәшвиқатлирини йүргүзмәктә икән. Көзәткүчиләр ақ партийә вә милләтчи һәрикәт партийәси һәмкарлиқидики һөкүмәтниң хитайниң сиясий тәшвиқатлириға маслишиватқанлиқини, уйғурларға мунасивәтлик хәвәрләргә сәзгүр муамилә қиливатқанлиқини әйиблимәктә.

Батухан чолак әпәндим бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: «биз ‹йеңи чағ' гезити болуш сүпитимиз билән яки өзимизниң иҗтимаий алақә васитилиридә уйғур түрклиригә мунасивәтлик мәзмунларни күнтәртипкә илип келәләймиз. Лекин интайин әпсус, омумий җәһәттин илип ейтқанда, түрк таратқулирида бу хил сәзгүрлүкни вә тиришчанлиқни көрүш интайин тәс. Бу хитайниң түрк ахбаратчилиқида тәсир күчиниң чоңлуқини көрситиду. Бу җәһәттин һазирқи һөкүмитимиз билән хитай һөкүмити оттурисидики ортақ һәмкарлиқлар вә сиясәтләр муһим рол ойнаватиду. Қисқиси, түркийәдә ахбарат әркинлики күнсери аҗизлаватқан пәйттә хитай яки уйғур түрклиригә охшаш түркийә һөкүмитиниң сиясәтлирини яки ақ партийәниң ташқи сияситини осал әһвалға чүшүрүп қойидиған мәзмунлар һәққидә тохтилишни һечким халимайду. Йиғинчақлиғанда, пәқәт хитайниңла бесими әмәс, түрк һөкүмитиниң хитай һөкүмити билән болған йеқинлиқи сәвәбидин мәвҗут сиясий қурулминиң бесиминиму һес қиливатимиз.»

2008-2009-Йиллардики BBC ниң әлрайи селиштурма тәкшүрүшигә қариғанда, түркийә хитайға болған көз қариши әң начар дөләтләрниң бири болуп баһаланған. 2009-Йилидики тәкшүрүштә түркийәниң хитайға болған иҗабий көз қарши әң төвән чәккә чүшкән болуп, уйғур районида йүз бәргән «7-июн вәқәси» муһим сәвәбләрдин бири дәп қарилидикән. Көзәткүчләрниң қаришичә, хитай һөкүмити түркийәдә уйғур сияситини ақлаш, хитайниң образини яхшилаш вә «бир йол бир бәлвағ» сияситини тәшвиқ қилиш мәқсити билән түркийәдики ахбарат вә иҗтимаий алақә васитилиригә болған мәбләғ вә салмиқини күчәйткән вә давамлиқ күчәйтиш мумкинчилики бар икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт