Xitay türkiyediki teshwiqat bésimini ashurmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-03-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye metbu'atlirigha bésilghan Uyghurlar toghrisidiki xewerler.
Türkiye metbu'atlirigha bésilghan Uyghurlar toghrisidiki xewerler.
RFA/Azigh

Yéqinqi mezgillerdin buyan xitay hökümiti türkiyede axbarat sahesi we ijtima'iy alaqe wasitilirige bolghan salmiqini zoraytmaqta we her türdiki axbarat xizmitini janlandurmaqta.

Xitay hökümitining türk taratqulirigha we türk axbarat-neshriyat sahesige köplep meblegh séliwatqanliqi, bu arqiliq türkiyediki xitay obrazini yaxshilash we Uyghur, xongkong, tibet mesililiride xitayning siyasiy teshwiqatini yéyishni meqset qiliwatqanliqi melum bolmaqta. Bu heqte toxtalghan dangliq zhurnalist batuxan cholak ependim "Türkiyede xitay teshwiqatining küchini her jehettin toluq hés qiliwatimen," dédi.

Bügünki künlükte türkiyede xitay meblighi bilen qurulghan xitay xelq'araliq radiyosining türkche qanili (CRTTürk), xitay sün'iy hemrah téléwiziyesi(CRT), "Zamaniwi yipek yoli zhurnili", "'bir yol bir belwagh' igilik tiklesh zhurnili" qatarliq tartqulardin bashqa, yene xitayning obraz qurulushigha we siyasiy teshwiqatlirini yéyishqa yardem béridighan shinxu'a, "Xitay heqiqetliri", "Xitay xewer" qatarliq tiwittér we yutup qanalliri köplep qurulghan. Buningdin bashqa xitayning türkiyediki siyasiy teshwiqat orunliri bilen "Aydiliq" gézitining intayin qoyuq munasiwette ikenliki melum. 12-Dékabir béyjing Media Network bilen "Aydinliq" géziti istratégiyelik hemkarliq kélishimi imzalighan bolup, köp qutupluq axbarat, öz-ara uchur almashturush qatarliq jehetlerdin hemkarlishishni meqset qilidiken.

Igilishimizche, xitayning türkiyediki axbarat pa'aliyetlirining köpinchisi "Aydinliq" géziti we "Ulusal qanal" xadimlirining yardimi we pa'aliyetliri bilen emeliylishidiken. CRTTürk Radiyosining xewer ishliri mudiri kemal erdoghdu "Aydinliq" gézitining muhim yazghuchiliridin biri bolup, "Xitay tijaretni tereqqiy qildurush we dostluq jem'iyiti" ning igidarchiliqidiki "'bir yol bir belwagh' igilik tiklesh zhurnili" (BRIQ) ning bash muherriri "Aydinliq" géziti we "Ulusal qanal" ning sabiq bashqurghuchisi fikret akfirit iken.

"Aydinliq" géziti we "Ulusal qanal" qatarliq xitayning türkiyediki awazi hésablinidighan axbarat qurulushliri Uyghur siyasetchiliri we Uyghur dosti pa'aliyetchilerge her xil bohtan chaplap, xelqqe hujum nishani qilip körsitiliwatqanliqi melum bolmaqta. Batuxan ependim bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "Xitay özlirige yéqin kishilerdin paydilinip bizge bisim ishlitiwatidu. Bu mezmunda sherqi türkistan türklirining mesililirini höjjetleshtürüp xewerleshtürgen chighimizda köp miqdarda selbiy inkas bilen teshkillik halda haqaret qilip ijtima'iy alaqe wasitiliride bizni yalghuz qoyushqa tirishidu. Xelqqe bizni hujum nishani qilip körsitidu. Bu pütünley xitay qilghan yaki qildurghan ish."

Közetküchlerning qarishiche, xitay hökümiti biwasite yaki wasitilik shekilde xitay teshwiqatlirini yayidighan orunlarni her jehettin yardem bilen teminlep kéliwatqan bolup, bu xil teshwiqatlarning muhim meqsitidin biri Uyghurlar uchrawatqan bisim we étnik qirghinchiliq siyasetlirini aqlash we Uyghurlarning nöwettiki weziyitini amérika qoshma shtatlirining xitaygha qarshi teshwiqati qilip körsitish iken. Dangliq zhurnalist we yazghuchi merwe shebnem oruch xanim bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "Sherqi türkistan mesilisini amérika xitayni cheklesh üchün qolliniwatidu. Lékin xitayning qilghanlirining yénida amérikaning qiliwatqan teshwiqati héchnéme emes. Epsus, xitayning siyasiy terghibatliri axbarat urushida ghelibe qaziniwatidu. Hetta türkiyege oxshash bir dölettimu xitayning siyasiy teshwiqati sherqiy türkistanda Uyghur türklirige qilin'ghan zulumning ornigha 'amérikaliqlar buni tarqitiwatidu, bular heqiqiy ehwal emes' dégendek qarashni shekillendürüshke tirishiwatidu. Xitayning küchining amérikagha qanchilik yéqinlashqanliqini bu jehettin körüwalghini bolidu. Köp epsus, bu ehwalni sherqiy türkistan'gha ziyanliq dep qaraymen."

Bir nechche kündin buyan "'bir yol bir belwagh' igilik tiklesh zhurnili" (BRIQ) ning meslihetchiler hey'itige eza bolghan dangliq tijaretchi, aq partiyening merkizi qarar memuri orginining burunqi ezasi, BMC bashqurush komitétining mudiri ethem sanjak ijtima'iy alaqe wasitiliride qattiq eyiblenmekte.

Türkiyediki xitay tartquliri yaki xitay meblighi bilen qurulghan xitay awazi axbarat qurulushlirining muhim meqsetliridin yene biri "Bir yol bir belwagh" qurulushining obrazini yaxshilash we siyasiy teshwiqatlargha maslashturush bolup, mexsus yipek yoli témisi astida siyasiy teshwiqatlirini yürgüzmekte iken. Közetküchiler aq partiye we milletchi heriket partiyesi hemkarliqidiki hökümetning xitayning siyasiy teshwiqatlirigha maslishiwatqanliqini, Uyghurlargha munasiwetlik xewerlerge sezgür mu'amile qiliwatqanliqini eyiblimekte.

Batuxan cholak ependim bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "Biz 'yéngi chagh' géziti bolush süpitimiz bilen yaki özimizning ijtima'iy alaqe wasitiliride Uyghur türklirige munasiwetlik mezmunlarni küntertipke ilip kéleleymiz. Lékin intayin epsus, omumiy jehettin ilip éytqanda, türk taratqulirida bu xil sezgürlükni we tirishchanliqni körüsh intayin tes. Bu xitayning türk axbaratchiliqida tesir küchining chongluqini körsitidu. Bu jehettin hazirqi hökümitimiz bilen xitay hökümiti otturisidiki ortaq hemkarliqlar we siyasetler muhim rol oynawatidu. Qisqisi, türkiyede axbarat erkinliki künséri ajizlawatqan peytte xitay yaki Uyghur türklirige oxshash türkiye hökümitining siyasetlirini yaki aq partiyening tashqi siyasitini osal ehwalgha chüshürüp qoyidighan mezmunlar heqqide toxtilishni héchkim xalimaydu. Yighinchaqlighanda, peqet xitayningla bésimi emes, türk hökümitining xitay hökümiti bilen bolghan yéqinliqi sewebidin mewjut siyasiy qurulmining bésiminimu hés qiliwatimiz."

2008-2009-Yillardiki BBC ning elrayi sélishturma tekshürüshige qarighanda, türkiye xitaygha bolghan köz qarishi eng nachar döletlerning biri bolup bahalan'ghan. 2009-Yilidiki tekshürüshte türkiyening xitaygha bolghan ijabiy köz qarshi eng töwen chekke chüshken bolup, Uyghur rayonida yüz bergen "7-Iyun weqesi" muhim seweblerdin biri dep qarilidiken. Közetküchlerning qarishiche, xitay hökümiti türkiyede Uyghur siyasitini aqlash, xitayning obrazini yaxshilash we "Bir yol bir belwagh" siyasitini teshwiq qilish meqsiti bilen türkiyediki axbarat we ijtima'iy alaqe wasitilirige bolghan meblegh we salmiqini kücheytken we dawamliq kücheytish mumkinchiliki bar iken.

Toluq bet