Хитай һөкүмитиниң түркийәдики ахбаратни контрол қилиш йеңи тактикиси-елан бериш

Мухбиримиз азиғ
2021.06.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Җумһурийәт гезитидин мустафа балбай, хитай әлчиханиси билән өткүзгән зиярәт хатирисини тутқа қилип уйғур мәсилисидә хитайниң сиясий тәшвиқатини қилмақта. 2021-Йили июн.
Photo: RFA

“уйғур сот коллегийәси” ниң тунҗи нөвәтлик испат аңлаш йиғини мунасивити билән хитайниң уйғурларға қарита “ирқий қирғинчилиқ” елип бериливатқанлиқи мәсилиси дунядики һәр хил ахбарат васитилиридә, болупму хәлқаралиқ чоң мәтбуатларда кәң орун алмақта. Бүгүнки күндә көплигән уйғур муһаҗирлири вә аилә әзалири лагерларға солинип кәткән бир қисим лагер қурбанлири түркийәдә уйғур мәсилисиниң нопузлуқ ахбарат васитилиридин йетәрлик орун алалмиғанлиқидин қаттиқ әҗәбләнмәктә. Шуниңдәк хитай дипломатик органлириниң түркийәдики бир қисим гезит-журналларға иқтисадий җәһәттин тәсир көрситиш арқилиқ хитайға қарши хәвәрләрниң чиқишиниң алдини еливатқанлиқи ашкариланмақта.

Бир қисим түрк журналистлириниң қаришичә, хитайниң түркийәдики дипломатик органлири елан бериш усулини қоллинип, иқтисадий әһвали турақсиз түрк ахбаратчилиқиға үнүмлүк тәсир көрсәтмәктикән.

“тамға түрк” гезитиниң хәвәр қилишичә, өктичи ахбарат дәп қариливатқан “җумһурийәт” гезити хадимлири хитай консулханисиға қайта-қайта телефон қилип өзлиригә елан беришни тәләп қилған. Мәзкур әһвал мунасивәтлик хадимниң уқушмастин бир үндидар топиға, “җумһурийәт” гезити ниң хитай әлчиханисидин елан елиш үчүн қайта-қайта телефон қилғанлиқиға аит учурни йоллиши билән оттуриға чиққан. Ашкариланған учурда “яң әпәндим, ‛җумһурийәт‚ гезити бизгә елан бириңлар дәп қайта-қайта телефон қиливатиду. Немә дәп җаваб берәй?” дейилгән. Бу учур йолланғандин кейин дәрһал ююветилгән. яң фамилилик кишиниң хитайниң истанбулдики консулханисиниң баянатчиси яң йүн икәнлики ениқланған.

Хәвәрдә “җумһурийәт” гезитиниң “шәрқий түркистан” аталғусини ишлитиштә вә уйғур мәсилисигә аит хәвәрләрни елан қилишта йеқинқи йиллардин буян интайин сәзгүр позитсийәсидә болуп кәлгәнлики ейтилған.

Биз бу һәқтики хәвәрләргә болған позитсийисини билиш үчүн “җумһурийәт” гезитниң ишханисиға телефун қилдуқ. Телефунни алған хадим бу һәқтә мәлумат бериш һоқуқи болған мунасивәтлик хадимларниң йоқ икәнликини ейтип телефунни қойивәтти.

“җумһурийәт” гезити фонди җәмийитиниң вә нәшрият комитетиниң әзаси, “җумһурийәт” гезитиниң әнқәрә вәкили мустапа балбайниң 12-, 13-май күнлири елан қилған “хитай әлчиханиси билән ваксина вә уйғурлар үстидә”, “қошнимиз хитай” қатарлиқ икки язмиси кишиләрниң алаһидә диққитини тартқан. Болупму “җумһурийәт” гезитиниң елан кирими үчүн хитайниң сиясий тәшвиқатлирини тарқитишқа башлиғанлиқи ғулғула қозғиған.

Балбайниң язмилирида очуқ-ашкара хитайниң сияситини ақлаш тиришчанлиқи әкс әткән болуп, мақалидә балбай түркийә билән хитайниң диалог йоли арқилиқ уйғур мәсилиси билән мунасивәтлик хата чүшинишләрни һәл қилғили болидиғанлиқини, бу мәсилидә әң чоң хаталиқниң вашингтон арқилиқ хәвәрлишиш болидиғанлиқини ейтқан. Охшаш күндә “җумһурийәт” гезитидә мустапа балбайниң хитайниң әнқәрәдики әлчиханисиниң әлчи тәптиши чең вийхуа билән болған зиярәт хатириси елан қилинған.

Биз хитайниң түрк ахбаратчилиқиға болған тәсири һәққидә техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн мәзкур хәвәрниң аптори журналист муһәммәт акиф билән алақилаштуқ, муһәммәт акиф зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “хитайниң түрк ахбаратчилиқида тәсири күчи мәвҗут. Хитай дәриҗидин ташқири бир күч вә күнсери әсәбийлишиватқан түзүлмигә игә дөләт. Хитайға қарши чиққан аҗиз бири болсиңиз, хитайниң биваситә һуҗум нишаниға айлинип қелишиңиз, һәтта суйиқәсткә учришиңиз мумкин. Хитайниң һәммәйләнгә тәһдит селиш имканийити бар. Түрк ахбаратчилиқи аҗиз. Иккигә бөлүнгән һаләттә. Бири дөләтниң контроллуқидики ахбаратчилиқ. Йәнә бири иқтисадий җәһәттин қийинчилиқта. Бәзи ахбаратлар вәйран болмаслиқ үчүн бәлгилик иқтисадий мәнбәләргә вә елан киримигә моһтаҗ. Мәсилән, ‛җумһурийәт‚ гезити хитай әлчиханилиридин тәкрар-тәкрар елан беришни тәләп қилған. Түркийәдә әркин ахбарат аҗиз болғанлиқи вә һөкүмәткә маһил ахбаратларниң пәқәт буйруқ бойичә иш көргәнлики үчүн һөкүмәтниң хитайға болған позитсийәси ахбаратларниң әһвалини бәлгиләйду”.

Журналист муһәммәт акиф әпәнди йәнә түркийә һөкүмитиниң уйғур мәсилисидә хитайға кәскин рәвиштә ипадә билдүрмигәнликини көрситип мундақ деди: “әпсус, түркийә җумһурийити хитайға қарши күткинимиздәк позитсийәдә болмайватиду. Әзәлдин аҗиз түрк ахбаратчилиқиға хитайниң тәсир көрситиш имканийити бар. Ахбаратларниң бир қисми әмәлийәттә, хитайға бағланған һалда һәрикәт қиливатиду. Хитайдин елан вә иқтисадий мәнбә күтүватиду. Һөкүмәтму хитайға бағланған һалда һәрикәт қилишқа маслашқан. Демәкки, хитайниң түрк ахбаратчилиқи үстидә күчлүк тәсир күчи бар. Әпсус, хитай буни күчәйтиш имканийитигиму игә”.

Хитай һөкүмитиниң түркийәдики тәшвиқати.
Хитай әлчиханисиниң гезитләргә бәргән иланлири.

Хитай әлчиханиси вә хитайниң бәзи дөләт органлириниң түркийәдики ахбарат васитилиридә елан бериш арқилиқ сиясий тәшвиқатини күчәйтишкә урунуши журналистларниң қаттиқ диққитини қозғимақта. “сәрбәстийәт” тор гезитиниң хәвәр қилишичә, “һөррийәт” гезитидики хитай әлчиханисиниң роза һейт байрими тәбрикнамиси, “җумһурийәт” гезитниң қайта-қайта тәләп қилиши нәтиҗисидә елан қилинған қишлиқ олимпик тәнһәрикәт мусабиқиси елани, хитай дипломатлири билән алаһидә зиярәт хатирилири, шинхуа хәвәр агентлиқи тәйярлиған пүтүн сәһипилик елан қатарлиқлар хитайниң иқтисадий күчи арқилиқ түркийә ахбаратиға тәсир көрситиш тиришчанлиқиниң бир парчиси икән.

Түркийәдики хитай ишлири мутәхәссиси мәмәттохти атавулла әпәндим зияритимизни қобул қилип, хитайниң түркийәдики тәсир күчи вә нопузи тоғурлуқ көз қарашлирини ейтип өтти. 

Көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай елан бериш арқилиқ түркийәдики сиясий тәшвиқатини кеңәйтишкә тиришқан. Мәсилән, берилгән елан билән хәвәрләрниң пәрқи ениқ болуши керәк болсиму, лекин хитай әлчиханисиниң бәргән еланлири хәвәргә охшитип лайиһәләнгән. Оқурмәнниң хәвәр бети билән елан бетини пәрқ қилиши қәстән тәсләштүриветилгән болуп, хитай дипломатик органлириниң сиясий тәшвиқат еланлири гезитниң рәсмий хәвәрлиригә охшитип елан қилинған.

“һөррийәт” гезитиниң сабиқ оқурмән вәкили журналист фаруқ билдириҗиниң “‛һөррийәт‚ гезити пулни дәп хитайниң сиясий тәшвиқатини қилди” дегән мақалисидә бу һәқтә тәпсилий мәлумат берилгән. Мақалидә фаруқ билдириҗин “һөрийәт” гезитини қаттиқ тәнқидләп мундақ дегән: “‛һөррийәт‚ гезити пулға тоғра-хаталиқи гуманлиқ учур, пикир, вә әйибләшләрни нәшр қилиш арқилиқ хитайниң сиясий тәшвиқатиға ярдәм қилди. Америка һөкүмитиму өз көз қарашлирини елан қилиш үчүн ‛һөррийәт‚ кә елан бериш керәкму? мәсилән, ливийә һафтәр күчлири яки сүрийә әсәд һөкүмити елан бәрсә, ‛һөррийәт‚ гезити елан қиламду? ахбаратчилиқта өлчәм пул болса, ‛һөррийәт‚ гезити уларниму елан қилиши керәк”.

Тор гезити “сәрбәстийәт” да елан қилинған “ахбаратларниң әң мода елан бәргүчиси-хитай хәлқ җумһурийити” намлиқ хәвәрниң аптори журналист онур әркан зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “хитайниң түрк ахбаратчилиқини тәсир астиға елиш җәһәттин хитай дипломатик қурулушлири вә шинхуа агентлиқиниң қаримаққа хәвәрдәк көрүнидиған еланлири диққитимни тартти. ‛һөррийәт‚ вә ‛җумһурийәт‚ қатарлиқ гезитләрдә хитай әлчиханиси яки хитай консулханисиниң еланлири бар. Уйғур мәсилисигә охшаш түркийә билән мунасивәтлик мәзмунларда ахбаратқа биваситә елан бериш арқилиқ тәшвиқатлирини қиливатиду. Бу хил еланлар хәвәргә охшаш шәкилдә лайиһәлинип елан қилиниватиду. Йәнә бир җәһәттин хитай өзлири яқтурмиған мәзмунларниң ахбаратқа чиқишиға тосқунлуқ қиливатиду, дәп ойлаймән. Чүнки түркийәдә мәтбә ахбаратчилиқи бурунқидәк көп кирим қилалмайватиду. Бу сәвәблик мәтбә ахбаратчилиқида җиддий иқтисадий мәсилә көрүлмәктә. Нөвәттә еланлар вә ярдәм алидиған иқтисадий мәнбәләр мәтбә ахбаратчилиқида муһим рол ойнимақта. Бу сәвәблик елан бәргән мунасивәтлик орунлар улар яқтурмайдиған мәзмунларда хәвәр ишләштин узақ турмақта. Хитай дөләт органлири түркийә ахбаратчилиқида бу бошлуқни көргән болуши мумкин. Түркийә ахбаратчилиқидики бу маддий қийинчилиқлар сәвәблик өзиниң идеологийәлик вә ташқий сиясәт тәшвиқатлирини йейиш үчүн метод сүпитидә ишлитиватқан болуши мумкин”.

Әмма еланларниң өлчәмлири түркийә тиҗарәт министирлиқи тәрипидинму бекитилгән болуп, түркийә тиҗарәт министирлиқиниң “тиҗарәт елани вә намувапиқ тиҗарәт усуллири қолланмиси” ниң еланларниң очуқ болушиға мунасивәтлик маддисида мундақ йезилған: “шәкли вә елан қилинған орун немә болушидин қәтийнәзәр, елан икәнлики ениқ ипадиләнгән болуши керәк. Еланлар тәһрир тәрипидин көрүлүш вә аңлиниш шәкли җәһәттин очуқ бир шәкилдә асан пәрқләндүргили болидиған болуши шәрт”.

Хитай һөкүмити иҗтимаий алақә васитилиридики тәшвиқат вә сахта һесаблар арқилиқ җамаәт пикрини башқурушқа тиришиштин башқа, истратегийәлик роли күчлүк дөләтләрниң ахбарат васитилирини һәр хил иқтисадий мәбләғ вә келишимнамиләр билән контрол қилишқа урунуватқанлиқи мәлум болмақта. 

Көзәткүчиләрниң қаришичә, түркийәдә “улусал қанал” вә “айдинлиқ” гезити қатарлиқ ахбарат васитилири алиқачан хитайниң сиясий тәшвиқат органлириға айлинип болған.

Мәзкур һадисини оттуриға қойған журналист муһәммәд акиф әпәнди зияритимиз давамида хитай һөкмитиниң ахбаратни контрол қилиш урунуши һәққидә тохтилип мундақ деди: “15-июл сиясий өзгириш вәқәсидин бурун хитай фәттуллаһ гүләнгә йеқин ‛җиһан хәвәр агентлиқи‚ билән келишим түзүш үчүн тиришчанлиқ көрсәткәниди. Уларға ‛анадолу агентлиқи‚ яки ‛доан агентлиқи‚ тәвсийә қилинған болсиму, бирақ хитай мәсуллириниң рәт қилишиға учриғаниди. Улар фәтуллаһ гүлән җамаити билән четишлиқи болған ‛җиһан хәвәр агентлиқи‚ ни таллиған.”

У йәнә мундақ деди: “хитай бир йәргә мәбләғ селишни ойлиса, әң асан сетивалғили болидиған кишиләрни таллайду. Кимләргә асан тәсир қилалиса улар билән биллә ишләшни халайду. 15-Июл вәқәсидин кейин ‛җиһан хәвәр агентлиқи‚ ға дөләт тәрипидин йеңи мәсул тәйинләнди вә һәмкарлиқ пилани тохтитилди. Хитай түркийәгә охшаш дөләтләргә киргәндә җиддий мәбләғ билән келиду. Бәзи журналист вә гезитләрни пул билән сетивалиду. Бу хил гезит-журналларға хитайға қарши һечқандақ хәвәр чиқмайду. Мәсилән, ‛җумһурийәт‚ гезитидә шәрқий түркистан уқуми пәқәт икки йәрдила ишлитилгән болуп, бири ‛түркийә шәрқи түркистан ислам һәрикити тәшкилатини террорлуқ тәшкилати дәп тониди‚ дегән хәвәр икән. Бу хил журналларниң ирқий қирғинчилиқни тонуш әмәс, қирғинчилиқни ақлаш тиришчанлиқиму бар”.

Игилинишичә, түркийәдики һөкүмәт контроллуқидики ахбарат васитилириниң уйғур мәсилисидики сүкүти давамлишиватқан бүгүнкидәк күндә, хитайниң иқтисадий күчи арқилиқ өктичи ахбаратларниму җимиқтурушқа урунуши сәл қарашқа болмайдиған муһим мәсилә дәп қаралмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.