Xitay poyizining enqere we istanbuldin ötüshi türkiyede ghulghula peyda qildi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-11-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Enqerediki xitay poyizini kütüwélish murasimigha qatnishish üchün kelgen xitay hey'iti tereqqiyat partiyesining ishxanisida. 2019-Yili 6-noyabir. Enqere, türkiye.
Enqerediki xitay poyizini kütüwélish murasimigha qatnishish üchün kelgen xitay hey'iti tereqqiyat partiyesining ishxanisida. 2019-Yili 6-noyabir. Enqere, türkiye.
Social Media

Xitaydin yolgha chiqip türkiye arqiliq yawropagha baridighan xitayning tunji yük poyizi 6-noyabir küni enqeredin ötti.

6-Noyabir küni chüshtin kéyin türkiye paytexti enqerediki poyiz istanzisida xitay yük poyizining ötüshini kütiwélish murasimi dawamlishiwatqanda ijtima'iy taratqularda bu heqte zor munaziriler peyda boldi. 

Xitay poyizini kütiwélish murasimigha türkiye qatnash ministiri turxan ependi bilen tijaret ministiri ruxsar pekjan xanim qatnashti we söz qildi. Ikkila ministir qilghan sözide üch qit'eni öz'ara tutashturup turuwatqan türkiyening istiratégiyelik ehmiyitini tekitlep ötti. Ular türkiye jughrapiyelik orni, tarixiy we medeniyet jehettiki rengdarliqi jehettin hem yawropagha hem asiyagha baghlinidighan ottura-sherq döliti ikenlikini, mezkur qit'elerdiki döletlerning iqtisadiy we ijtima'iy jehettiki tereqqiyatida rolining zor ikenlikini bayan qildi. 

Qimmetlik radiyo anglighuchilar, enqerediki xitay poyizini kütiwélish murasimigha qatnishish üchün kelgen xitay xelq radiyo we téléwiziye idarisining mu'awin bashliqi gaw jyenmén bashchiliqidiki hey'etni türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanning axbaratqa mes'ul bashqarma bashliqi fahrettin altugh bilen adalet we tereqqiyat partiyesining mu'awin bashliqi jewdet yilmaz ependi qobul qilghan. Türkiyening "Yéngi chagh" géziti 7-noyabir künidiki sanida "Yüz minglighan Uyghurni jaza lagérlirigha qamiwetken xitay bilen hemkarlishish" serlewhelik maqale élan qilip, türkiye hökümitini tenqit qildi. 

Xewerge asaslan'ghanda, fahrettin altugh ependi bundin kéyin xitay bilen élip bérilmaqchi bolghan hemkarliq toghrisida melumat bérip mundaq dégen: "Aldimizdiki mezgilde türkiye bilen xitayning yéngi hemkarliq pilanigha muwapiq halda axbarat we uchur sahasidimu zich hemkarlishishimiz kéreklikige ishinimiz. Chünki bu heqte ikkila döletning rehberliri buyruq chüshürdi." xewerde xitay milyonlighan Uyghurlarni jaza lagérlirigha qamap qoyghan bügünki künde türkiyening xitay bilen bolghan hemkarliqni kücheytimiz déyishi tenqit qilin'ghan. 

Xitay yük poyizining 11 ming 483 kilométirliq sepiri shi'en shehiridin bashlinip, 10 dölettin ötüp chéxiye paytexti piragada axirlishidiken. Undaqta, bu seperning meqsiti néme? Uyghur tetqiqati inistitutining mudiri doktor erkin ekrem ependi buning xitayning "Bir belwagh bir yol" qurulishini emeliyleshtürüshke bashlighanliqining ipadisi ikenlikini bayan qildi.
Qimmetlik radiyo anglighuchilar, mutexesisler xitayning "Bir belwagh bir yol" qurulushining her qaysiy döletlerge mal sétish üchün otturigha qoyulghan ish pilani ikenlikini ilgiri sürmekte. Bu rastinla shundaqmu? bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghan axbarat we téxnologiye jem'iyitining re'isi, istiratégiye mutexesisi abdullah chifitchi ependi mundaq dédi: "Mezkur qurulush peqetla tijariy qurulushla emes, buning medeniyet jehettimu baghlinishi bar. Xitay ottura asiya türkiy jumhuriyetliride we türkiyede kongzi inistitutlirini qurushqa bashlidi. Buni xitay tilini ögitip xitay mediniyitini tarqitish üchün qiliwatidu. Xitay dunya axbaratinimu tesir astigha élishqa uruniwatidu. Xitay döliti 'bir belwagh bir yol' ötüdighan döletlerde téléwiziye istansilirini sétiwéliwatidu. Yéqin kélechekte xitay türkiyediki chong téléwiziye qanallirinimu sétiwalsa heyran qalmanglar. Mendek xitaygha qarshi sözleydighan kishilerni téléwiziyege chiqarmaydu. Shunga biz türkler hoshyar bolup, bu ish pilanini yaxshi mulahize qilishimiz kérek."

Abdullah chiftchi ependi türkler "Bir belwagh bir yol" qurulushini yaxshi chüshenmey turup, xitaygha yol qoysa xitayning türkiyeni öz tesir da'irisige alidighanliqini ilgiri sürüp mundaq dédi: "Mezkur ish pilanida achquchluq dölet türkiyedur. Eger türkiye xitay néme dése qobul qilsa, xitay türkiyeni bésiwalidu. Eger biz shertlirimizni otturigha qoyup, milliy sana'itimizni qoghdaydighan belgilimilerni békitip chiqalisaq bolidu. Mesilen, xitay afriqada xitay ishchilirni ishlitiwatidu. Türkmenistan 30 pirsentkiche xitay ishchilirini ishliteleysen dewatidu. Xitay bezi döletlerge qerz bérish arqiliq özige béqindi qiliwélishqa uruniwatidu."

Abdullah chiftchi ependi xitayning sherqte amérika qoshma shitatliri teripidin qorshiwélin'ghanliqini, xitayning gherbke échilidighan yolining sherqiy türkistan ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Xitay sherq tereptin qorshiwélindi. Bu yerde amérika bilen toqunushmayla gherb tereptin dunyagha échilish siyasiti élip bériwatidu. Xitayning gherbke échilghan derwazisi sherqiy türkistandur. Sherqiy türkistan 7 dölet bilen chégradash. Xitay sherqiy türkistanni kontrol astigha almay turup, Uyghurlarni assimiliyatsiye qilmay turup, bu pilanini emelge ashuralmaydu. Türkiye we ottura asyadiki türkiy jumhuriyetliri eqlini yaxshi ishlitip siyaset yürgüzse Uyghurlarmu rahetchilikke érishidu. Chünki xitayning siyasiti pilan bilen élip bériliwatqan bir siyaset. Eger türkiy jumhuriyetler xitay néme dése maqul demise, xitay arqigha chékinishi mumkin. Uyghurlargha ige chiqsaq xitaydin téximu köp menpe'etni qolgha keltüreleymiz." 

Xitay xelq radiyo we téléwiziye idarisining hey'iti türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanning axbarat ishlirigha mes'ul bashqarma bashliqi fahrettin altun, adalet we tereqqiyat partiyesining mu'awin re'isi jewdet yilmaz bilen uchrashqan. Ikkila terep bundin kéyin ikki dölet otturisidiki munasiwetni tereqqiy qildurushning muhimliqini tekitligen. 

Undaqta, aldimizdiki künlerde türkiye-xitay munasiwiti qandaq bolidur? doktor erkin ekrem ependi 2015-yili 7-aydin tartip türkiye xitay bilen bolghan munasiwetni kücheytish siyasiti élip bériwatqanliqini, buning Uyghur dewasigha selbiy tesir körsitiwatqanliqini bayan qildi.

Toluq bet