Néytin dudlés, tursunjan nurmemetke oxshash tutqundiki Uyghur ziyaliyliri üchün awaz chiqiridighanliqini bildürdi

Muxbirimiz nur'iman
2022.11.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Néytin dudlés, tursunjan nurmemetke oxshash tutqundiki Uyghur ziyaliyliri üchün awaz chiqiridighanliqini bildürdi Amérikadiki “Yipek yoli tinchliq herikiti” jem'iyitining qurghuchisi néytin dudlés(Nathan Duddles) ependi Uyghur ziyaliysi tursunjan nurmemet heqqide guwahliq bermekte. 2022-Yili 10-noyabir.
Silk Road Peace Project

Amérikadiki “Yipek yoli tinchliq herikiti” jem'iyitining qurghuchisi néytin dudlés ependi yéqinda ijtima'iy taratqularda tutqundiki Uyghur ziyaliysi tursunjan nurmemet heqqide guwahliq bergen. U guwahliq widiyosida tursunjan nurmemetning amérikadiki oqush hayati we xitaygha qaytqandin kéyinki xizmet hayatini qisqiche tonushturghan. U, mushundaq muweppeqiyet qazan'ghan bir Uyghur ziyaliysiningmu xitay hökümiti teripidin “Esebiylik” bilen eyiblinip, tutqun qilin'ghanliqidin heyran qalghanliqini tilgha alghan.

Melum bolushiche, tursunjan nurmemet 2009‏-yilidin 2016‏-yilighiche amérikada oqughan we xizmet qilghan bolup 2016-yili weten'ge qaytqan iken. U 2017-yilining axiri shangxey tongji uniwérsitétigha xizmetke chüshken. Bu jeryanda tordiki ilmiy pa'aliyetlirini izchil dawamlashturup kelgen. U torda “Tursunjan bilge” nami bilen tonulghan bolup, ötken yili 4‏-ay etrapida tor dunyasidin tuyuqsiz yoqap ketken. Radiyomizning eyni waqittiki tekshürüshliri dawamida, téléfonimizni qobul qilghan tongji uniwérsitétining xadimi uning tutqunda ikenlikini delilligen idi.

Néytin dudlés ependi tursunjan nurmemet üchün bergen guwahliqi heqqide radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qildi. U mundaq dédi: “Tursunjan nurmemet üchün mexsus guwahliq bérishimning sewebi shuki, uning irqiy qirghinchliq yüz bériwatqan mezgilde xitayqa qaytqanliqi méning diqqitimni tartti. Méningche, u özining kespiy jehettiki artuqchiliqigha ishen'gen. U özining ilmiy tetqiqatliri xitayning ilmiy tetqiqat sahesigimu paydiliq bolghachqa, özige bir ish bolmaydu, dep qarap xitaygha qaytqan. Emma axirida umu bashqa Uyghur ziyaliylirigha oxshash tutqun qilin'ghan. Uning ehwali shuni körsitiduki, xitay hökümiti ilmiy tetqiqatlar arqiliq xitayning tereqqiyatigha töhpe qoshushni xalaydighan Uyghur ziyaliylirigha héchqandaq éhtiyaji yoq, hetta ilim sahesidiki Uyghurlarnimu “Esebiylik” yaki bashqa jinayetlerge baghlap tutqun qiliwéridu. Xitay hökümitinng bu xil siyasetliri peqet eqilge sighmaydu. Tursunjanning ehwali xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasitining qanchilik bimene we adaletsiz ikenlikini nahayiti éniq körsitip béridu.”

Néytin dudlés ependi yéza-igilik mutexessisi bolup, u 1988-yili ürümchige barghan. U Uyghurlar arisida 19 yildek yashighan. Uyghurlarning béshigha kéliwatqan nöwettki irqiy qirghinchiliqni dunyagha anglitish üchün, u aktip heriket qilip kelmekte. Ötken yili awghustta u 780 kilométirliq “Uyghurlargha erkinlik sepiri”, yeni dalada piyade méngish herikitini élip barghan.

U amérikada nurghun kishilik hoquq teshkilatliri we pa'aliyetchiler bilen birlikte amérika xelqige Uyghurlarning ehwalini anglitishqa qatnashqan. U özi qurghan “Yipek yoli tinchliq herikiti” jem'iyiti heqqide toxtilip, bu jem'iyetning siyasetke bek arilashmaydighan, emma Uyghurlargha yardem qilishni xalaydighanlar üchün hazirlan'ghan bir sehne ikenlikini bildürdi.

U, Uyghurlar duch kéliwatqan weziyetning heqiqetenmu éghir ikenlikini, lékin amérikadiki we dunyaning bashqa jayliridiki her bir kishining özige chushluq mes'uliyetni ada qilsa, bu adaletsizliklerni toxtitishqa mumkin bolidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Bir-birlep tutulup ketken ziyaliylarni öz ichige alghan Uyghur xelqi künséri küchiyiwatqan xitay hökümitining basturushliri aldida intayin ajiz halette turmaqta. Lékin men tarixtiki adaletsizlikler we axirida jazagha tartilghan zalimlarni oylighinimda yenila ümdlinimen. Dunyada yenila adaletni söyidighan kishiler we hökümetlerning barliqigha ishinimen. Uyghurlarning ehwaligha köngül bölidighan döletlermu köpiyiwatidu. Dunya tarixigha qaraydighan bolsaq, her qandaq bir zulumning axirida yenila adalet arqiliq ghelbe qilghanliqini körimiz. Bu zulum belkim bek uzun sürüshi, hetta bizning hayatimiz bu adaletni körüshke yetmesliki mumkin. Lékin axirida adaletning ghelbe qilidighanliqi éniq. Elwette, men Uyghurlarning erkinlikke chiqishining unche uzun sürmeslikini ümid qilimen. Shunga méning hemmeylen'ge deydighinim, bu bir uzun'gha sozulidighan jeryan, shunga hergiz waz kechmeslikimiz kérek. Özimizge chüshken wezipe kéchik bolsimu, biz uni héch ishqa yarimaydu, dep qarisaqmu, emma bu mes'uliyetni choqum ada qilishimiz kérek.”

U ziyaritimizning axirida özining tursunjan nurmemetke oxshash ziyaliylar üchün guwahliq bérishni dawamlashturidighanliqini bildürdi: “Eger siler mushuninggha oxshaydighan tutqun qilin'ghanlarning ehwalini bilsenglar, tepsilatini manga ewetsenglar bolidu. Men tursunjaning délosigha oxshash téximu köp guwahliq widiyolirini ishlep tarqitishni dawamlashturimen.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.