"Türk döletler teshkilati" ning Uyghur mesiliside sükütte turushi tenqidke uchridi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-11-17
Share
2021-Yili 11-ayning 12-küni türkiyening istanbul shehiride ötküzülgen "Türk döletler teshkilati" ning yighini.
Social Media

Melum bolghinidek 1991-yili sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin türkiye bu döletler bilen bolghan munasiwitini kücheytish üchün 2009-yilighiche her yili bir qétim "Türkiy tilida sözlishidighan döletler aliy rehberliri yighini" namida yighin chaqirip kelgenidi. Mezkur döletler otturisidiki hemkarliqni téximu kücheytish üchün 2009-yili "Türkiy tilida sözlishidighan döletler kéngishi" qurulghanidi. Qurghuchi döletler türkiye, ezerbeyjan, qazaqistan we qirghizistandin ibaret idi. 2019-Yili özbékistanmu türk kéngishige eza boldi.

2021-Yili 11-ayning 12-küni türkiyening istanbul shehiride ötküzülgen, türk döletliri aliy rehberliri yighinida "Türk tilida sözlishidighan döletler kéngishining nami "Türk döletliri teshkilati" dep özgertilgen bolup, türkmenistan döliti közetküchi dölet süpitide eza bolghan.

Igilishimizche yighinda dunya we rayon xaraktérlik bezi mesililer tilgha élin'ghan bolsimu Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti tilgha élinmighan. Bu ehwal türkiyediki ijtima'iy taratqularda ghulghula peyda qildi. Ijtima'iy taratqularda: "Qérindash türk döletler teshkilatining qurulushi tarixiy ehmiyetke ige bir ish boluptu, emma sherqiy türkistandiki Uyghur türkliri duchar boluwatqan irqiy qirghinchiliqni tilgha almasliqini qobul qilghili bolmaydu. Sherqiy türkistan türk dunyasining del merkizide, 'diwanu lughetit türk', 'qutadghu bilik' ke oxshash türk dunyasining ortaq eserliri yézilghan jay, aliy kéngeshte ularni némishqa tilgha almaysiz?" dep yézilghan.

Bash katipliq orgini istanbulda turushluq türk döletler teshkilatining "Uyghur irqiy qirghinchiliqi" ni tilgha almasliqidiki seweb néme?

Bu heqte tepsiliy melumat igilesh üchün türk döletler teshkilatining bash katipliq orginigha téléfon qilduq. Téléfonda özini mustafa dep tonushturghan kishi, "Élxet yézing jawab bérimiz" dégen bolsimu jawab qayturmidi.

Ziyaritimizni qobul qilghan türkiye yaxshi partiyesidin bolghan parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi mezkur yighinda türkiy milletler a'ilisining muhim bir ezasi bolghan sherqiy türkistandiki Uyghur, qazaq qatarliq türk xelqlirining xitay hakimiyiti teripidin duchar qiliniwatqan jaza lagérliri mesilisi, Uyghur tilidiki ma'aripning cheklinishi, diniy étiqad erkinliklirining boghulushi qisqisi "Irqiy qirghinchiliq" qa uchrishi qatarliq mesililerning otturigha qoyulmighanliqining zor kemchilik ikenlikini bildürüp mundaq dédi: "Eslide sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz duchar boluwatqan irqiy qirghinchiliq bilen qirim tatarliri duchar boluwatqan tragédiyelerning mezkur yighinda otturigha qoyulmighanliqi zor kemchillik. Bundaq bolushidiki seweb türkiyening bu mesilige bolghan pozitsiyesi dep oylaymen. Chünki türkiyening sherqiy türkistan siyasiti mewjut. Bashqa döletlerning téxiche sherqiy türkistan siyasiti yoq. Menche türk döletlirining hemmisining Uyghurlargha qarita siyasiti bolushi kérek".

"Kélechek" partiyesidin bolghan parlamént ezasi selchuq özdagh ependi türk döletler teshkilatining qurulushi kishilerni bekla söyündüridighan bir ish. Lékin bundaq bir teshkilatning qérindashliri Uyghurlar duchar boluwatqan irqiy qirghinchiliqni tilgha almasliqini qobul qilghili bolmaydighanliqini ilgiri sürüp mundaq dédi: "Bu birlikning qurulushi bekla yaxshi ish. Bu iqtisadiy, medeniy we tijaret jehettiki birlik bolsun. Lékin bundaq bir teshkilatning Uyghur qérindashliri we dindashlirining tragédiyesige qarita sükütte turushini qobul qilghili bolmaydu. Birleshken döletler teshkilati, amérika qoshma shtatliri hökümiti, we bezi döletlerning'jaza lagérliri'heqqide qarar chiqiriwatqan hetta bezi parlaméntlar buni irqiy qirghinchiliq dewatqan bügünki künde türk döletler teshkilatining köngül bölüshi kéreklikini bayan qilghan".

Péshqedem siyasetchi, sherqiy türkistan wexpisining sabiq re'isi hamutxan göktürk ependi "Türk döletliri teshkilati" ning bolmisa bolmaydighanliqini, emma sherqiy türkistan mesilisining bu teshkilatning birinchi mesilisi bolushi kéreklikini tekitlidi.

Bu qétimqi yighin'gha türkiye prézidénti rejep tayip erdoghan, qazaqistan prézidénti qasimjomart toqayéf, ezerbeyjan prézidénti ilham eliyéf, özbékistan prézidénti shawket mirziyayéf, qirghizistan prézidénti sadir japarof we türkmenistan dölet prézidénti gurbanquli berdimuhemedof ishtirak qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet