Yekendiki qedimiy doxan pasha mazarliqi jiddiy yötkesh teqdirige duch keldi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-09-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Yerken nahiye baziri bagh mehelle chiqarghan doxan pasha mazarliqini jiddiy yötkesh toghrisidiki uqturushi. 2019-Yili iyul.
Yerken nahiye baziri bagh mehelle chiqarghan doxan pasha mazarliqini jiddiy yötkesh toghrisidiki uqturushi. 2019-Yili iyul.
Oqurmen Teminligen

Yéqinqi yillardin buyan Uyghurlargha a'it mazar-meqberilerningmu xitay da'irilirining Uyghurlargha qarita élip bériwatqan medeniyet qirghinchiliqining obyéktigha ayliniwatqanliqi melum, yéqinda radi'omizgha kelgen ispatliq melumatlargha asaslan'ghanda da'iriler yerken nahiye baziri bagh mehelle ijtima'iy rayonning qarshi teripidiki doxan pasha mazarliqini jiddiy yötkeshke bashlighan. Éniqlashlirimiz dawamida, mezkur qedimiy mazarliqni öz ichige alghan uning etrapidiki yerkenning qedimi sheher sépili yeni "Xaniqa derwaza" si we uning etrapidiki ming yilliq tarixqa ige qedimiy mehellilerningmu chéqip tüzliniwatqanliqi ashkarilandi.

Anglighuchilirimizdin birining radiyomizgha ewetken süretlik uchuridin ashkarilinishiche, bu yil-7 ayda yeken nahiye bazarliq hökümetke qarashliq bagh mehelle komitéti, bagh mehellisi ahale komitét udulidiki doxan pasha qebristanliqni yötkesh heqqide "Jiddiy uqturush" chiqirip, uni ahale komitét qorusi we mehelle ichidiki ammiwi sorunlargha chaplap qoyghan. Uqturushta doxan pasha qebristanliqning odanliq yézisi 12-kent ‏-4 qebristanliqqa yötkilidighanliqi, qebre igilirining 2019-yili-7-ayning-7 künidin 7-ayning 19-künigiche, yeni ikki heptigimu yetmigen waqit ichide jeset söngeklirini yötkep kétishi, waqtida yötkimigenlerning aqiwitige özi ige bolidighanliqi agahlandurulghan.

Biz bu uqturushqa asasen, yerken da'iriliri we bazarliq bagh mehelle komitéti bilen alaqiliship, doxan pasha qebristanliqini köchürüshning seweblirini sorashqa tirishtuq, emma mehelle bir qanche künlük urunushlirimiz jeryanida gerche bagh mehelle komitétidin axiri bir xitay xadim téléfonni alghan bolsimu, bu heqte özining héchnéme bilmeydighanliqini tekrarlighandin bashqa jawab bermidi.

Yerken nahiyelik pilan komitétigha ulan'ghan téléfonimizgha jawab bergen xitay xadimdin yerken nahiye bagh mehellidiki doxan pasha mazarliqini yötkeshning sewebi we bu heqtiki hökümet qurulush pilanliri heqqide soriduq, biraq bu xadim bizning erkin asiya radiyosidin téléfon qiliwatqanliqimizni bilip jawab bérishni ret qildi. Xelqning qebre köchürüshke bolghan inkaslirini bilish meqsitide, mazar etrapida olturushluq ahalilerge téléfon qilghan bolsaqmu téléfonlar ulanmidi.

Yerken özidiki ammidin mezkur mazarliq heqqide éniq melumat élish imkaniyiti bolmighanliqi seweblik biz yekendin chet'ellerge köchüp chiqqan muhajir Uyghurlar arqiliq toluqlima melumatlar élishqa tirishtuq. Yéqinqi yillarda türkiyege köchüp chiqqan yekenlik tijaretchi Uyghurlardin bireylen awazi we ismini yoshurup qélish sherti bilen doxan pasha maziri we uning etrapidiki mehelliler heqqide bilidighanlirini ortaqlashti.

Bu kishi öziningmu ilgiri bagh mehellide öyi bolghan we u etrapta öy-mülük sodisi bilen shughullan'ghanliqi üchün u etrapni yaxshi bilidiken. Uning gogul xeritisi we bir qisim sün'iy hemrah süretlirini analiz qilish arqiliq chüshendürüshiche, yeken baziri yekenning qedimiy mehelliliri jaylashqan da'ire bolup, bagh mehelle komitéti bolsa buning merkizidiki mehelle rayoni. Köchürülmekchi bolghan doxan pasha qebristanliqi bagh mehelle qebristanliqi depmu atilidighan bolup, bagh mehelle komitétining uduligha toghra kélidiken.

U, gogul, beydu qatarliq tor xerite sehipiliridin orun belgilishi netijiside tapqan süretlerdin doxan pasha mazarliqi we uning etrapidiki turalghu öyler chéqiwétilgenliki melum boldi. Chéqip tüzlen'gen bu tewelikte jem'iy töt meschit we ikki mazarliq bar iken. Bu mazarning biri del doxan pasha mazarliqi. Uning ilgiri sürüshige qarighanda chéqilghan bu rayonda texminen 1000din artuq shexsiy turalghu bar iken.

Bu öyler yeken nahiye bazirining kona sheher rayoni tewelikide bolup, shimal teripi 1000 yilliq tarixqa ige yeken jami meschitige 500 métirla kélidiken.

Yene shimal teripi yene hazirqi xelq baghchisigha peqet 30 métir kélidighan yéngi yasalghan yol bilen ayrilip turidiken. Bu yerning sherqi ٫jenubi we gherbiy terepliridiki mehellilermu yekenning qedimi sheher sépili ichige toghra kélidighan bolup, gerche sépil uzaq tarixiy dewrlerdin buyan asasen chéqilip buzulghan bolsimu, emma hazirmu bu sépilning bezi izliri saqlan'ghan. Yerlik xelq del mushu etrapni yeken sheher sépilining jenubtiki derwazisini eslidiki qedimi nami bilen yeni "Xaniqa derwazisi" dep atap kelmekte iken.

Bu kishining éytishiche, yene mezkur mehellide se'idiye dewrliride berpa qilin'ghan bir gül baghchisi bolghanliqi shundaqla uning etrapida yene nurghun amutluq, anarliq baghlar bolghanliqi, mehellidiki kishilerning ata miras qorulirimu asasen bagh-warangliq we güzel bolghanliqi üchün, ezeldin "Bagh mehelle" dep atilip kelgeniken.

Yekenning Uyghurlar diyaridiki se'idiye xanliqidek büyük xanidanliqlarning paytexti bolghan tarixiy we medeniy makan ikenliki hemmige melum. Hetta yeken tarixi heqqide xitay özi tarqatqan hökümet toridimu "Tarixiy matériyallarda xatirilinishiche, yekenning tarixi 3000 yildin artuq" dep yézilghan.

1960-Yillarda türkiyege köchüp chiqqan yekenlik muhajirlardin hamidxan goktürk ependi del yeken bazirida tughulup ösken bolup, anisi uni kichikide egeshtürüp doxan pasha mazirigha tawap qilghili aparghan iken. Uning éside qélishiche yerlik amma bu qedimiy mazarliqni doxan emes belki doghan pasha mazarliqi dep atap kelgen bolup chong we bek qedimi gümbezlik mazar iken. Emma hamidxan ependi bu mazarliqqa qandaq kishilerning depne qilin'ghanliqining xatiriside qalmighanliqini bildürdi.

Mazar tawapchiliqi Uyghur xelqning melum meniwi éhtiyaji, arzusi bilen munasiwetlik bolghachqa, bir xil medeniyet süpitide ta hazirghiche mewjut bolup kelgen. Emma xitay hökümiti rayondiki Uyghur we bashqa musulman türki xelqlerni keng kölemlik tutqun qilip lagérlargha qamash bilen birge, ulargha tewe maddiy we meniwi medeniyet saheside omumyüzlük xitaylashturush herikiti qozghighan bu mezgillerde musulman qebristanliqlirini yötkesh, qebrilerdiki gümbez, ay-yultuz we ayetlerni chéqip tashlap, qebrilerning islami xasliqini pütünley yoqitish diqqet qozghimaqta. Közetküchiler, xitay da'irilirining bu herikitini "Medeniyet qirghinchiliqi" we assimilyatsiyening bir qismi, dep eyiblep kelmekte.

Toluq bet