Orxun Uyghur xanliqi tarixining qayta yézilishigha élip barghan yéngi bayqash - porbajin qel'esining qurulghan yili

Muxbirimiz erkin
2020-06-17
Share
porbajin-qelesi-Por-Bazhyn.jpg Rusiye fédératsiyesining tuwa jumhuriyitidiki téreköl rayonigha jaylashqan orxun Uyghur xanliqigha te'elluq porbajin(Por-Bazhyn) qel'esini qézish pesli bashlinishtin ilgiri ayropilandin mikro nurluq élin'ghan neq meydan körünüshi. 2006-Yili 27-séntebir.
wikimedia.org

Ilgiri arxé'olog we tarixchilar hazirqi rusiye fédératsiyesining tuwa jumhuriyitidiki téreköl rayonigha jaylashqan orxun Uyghur xanliqigha te'elluq porbajin qel'esining(lay qel'e) qurulghan waqti, qaysi xaqan teripidin qandaq meqsette qurulghanliqi heqqide ortaq pikirde bolup kelgen. Tarixchilar we arxé'ologlar orxun yénisey abidiliridiki uchurlar, xitay tarixiy matériyalliri we mezkur qel'ening qurulmisigha qarap, uning 755-yili orxun Uyghur xanliqining meshhur xaqani moyunchur (bayanchur) qaghan teripidin qurulghanliqida ortaq pikirde bolup kelgenidi.

Lékin gollandiyening gronin'gén uniwérsitétidiki tetqiqatchilar bilen rusiyelik tetqiqatchilar yéqinda arxé'ologiyelik izlarning yilini békitishning yéngi bir métodini ijat qilip, porbajin qel'esining qurulghan éniq yilini békitip chiqqan. Ularning tetqiqat doklatida körsitilishiche, porbajin qel'esi 755-yili emes, belki 777-yili sélin'ghan iken. Tetqiqatchilar buningda mezkur qurulushning arxé'ologiyelik qalduqliridiki radi'o karbon yighilmisigha asasen bu qurulushning téximu éniq yilini békitken.

Porbajin, dégen sözning Uyghurchidiki menisi "Lay qel'e" dégenlik bolup, mezkur qel'ening uzunluq 215 métir, kengliki 162 métir, tashqi sépilining égizliki 12 métir kélidu. Qurulush pütünley layda yasalghan bolup, analizchilarning bildürüshiche, bu qurulushning yasalghan konkrét waqtining éniqlinishi, uning qaysi xaqan teripidin néme meqsette sélin'ghanliqi we uning néme üchün tashlinip qalghanliqini aydinglashturup béridiken.

Mezkur birleshme tetqiqat guruppisining yétekchisi, gollandiye gronin'gén uniwérsitéti izotop tetqiqat merkizining tetqiqatchisi doktor morgat kaytéms xanimning chüshendürüshiche, ular mezkur qurulushning yilini békitishte uning yaghach matériyallirini tetqiq qilghan. Morgat kaytéms 16-iyun küni ziyaritimizni qobul qilip, özlirining yéngi tetqiqat métodini tonushturdi.

U mundaq dédi: "Biz porbajin qel'esining yasalghan waqti yaki qachan qurulghanliqini éniqlashta biz yéqinda tereqqiy qildurghan radi'o karbon asasidiki bir xil yéngi métodni ishlettuq. Töwende men buning tepsilatlirini chüshendürimen. Hawadiki radi'o karbon qatlimi burunmu shundaqla hazirmu izchil örlep yaki töwenlep turidu. Radi'o karbon qatlimidiki bu xil örlesh yaki töwenlesh sewiyesini derexler xatirilep mangidu yaki özige mujessemleydu. Hawadiki radi'o karbon miqdari örlep eng yuqiriqi nuqtigha chiqqanliqini derexning dügilek halqisida köreleymiz. Radi'o karbon örlep yuqiri pellige chiqqanda u derexning halqisigha yighilidu. Eger siz radi'o karbon yighilghan bu halqini tapsingiz, siz bu derex halqisining shekillen'gen éniq yilini tapalaysiz".

Ilgiri arxé'ologlar we tarixchilar mezkur qurulushning bayanchur qaghanning yazliq sariyi ikenlikige ishinip kelgen. Moyunchur qaghanning dewride Uyghur qaghanliqining tang sulalisige qoshun chiqirip, uning xitayda 755-yili partlighan önglük-söygun (en lushen-shi siming) topilingini basturushigha yardem bergen. Uyghur qaghanliqi buning bedilige tang xanidanliqini qerzge boghup, moyunchur qaghan tang padishahi suzongning melikisi ninggogha öylen'gen. Bezi tarixchilar moyunchur qaghanning mezkur qel'eni ninggo üchün saldurghanliqini ilgiri sürüp kelgenidi. Margot kaytémsning ilgiri sürüshiche, yéngi tetqiqat netijisi mezkur qurulushning 777-yili tengri bügü qaghan teripidin sélin'ghan bir mani diniy ibadetxanisi ikenlikini aydinglashturup bergen.

U mundaq deydu: "1960-Yillarda élip bérilghan arxé'ologiyelik qézishlarda bu orun 755-yili qurulghan, dep qaralghanidi. Yéqinqi yillarda bu qurulushning 8-esirning kéyinki yérimida sélin'ghanliqi melum bolghan bolsimu, emma uning qandaq meqsette qurulghanliqi, qaysi Uyghur qaghani teripidin qurulghanliqi we néme üchün ishlitilmigenliki yenila jawabsiz qalghan. Mana hazir biz bu qurulush moyunchurning oghli tengri bügü qaghan teripidin sélin'ghanliqini bilduq. Bügü qaghan mani dinigha kirgen. Lékin u bu qurulush bashlinip 2-3 yildin kéyin yeni 779 yaki 780-yillirida mani dinigha qarshi küchler teripidin öltürülgen. Bu bizde mezkur orunning bir mani diniy ibadetxanisi ikenliki, mani dinigha qarshi isyan seweblik bu qurulushning pütken bolsimu, lékin tashlap qoyulghanliqigha bolghan éhtimalliqni kücheytti".

Bezi tarix höjjetlerde, 3-esirde iranda peyda bolghan mani dinini orxun Uyghur xanliqigha soghdilarning élip kelgenliki, bügü qaghanning mani dinini qobul qilishida shularning halqiliq rol oynighanliqi ilgiri sürülidu. Qazaqistan turan uniwérsitétining tarix penler proféssori ablet kamalofning ilgiri sürüshiche, bügü qaghan 762-yili xitayning tang xanidanliqigha herbiy yürüshi qilghanda soghdilar bilen uchriship, mani dini bilen téximu yéqin tonushqan iken. U, bügü qaghanning manini dinini qobul qilishi orxun Uyghur xanliqi ordisida qanliq bir diniy toqunushqa seweb bolghanliqini bildürdi.

Ablet kamalof: "Esli Uyghur qaghanliqida manixéylar asasen soghdilar bolghan. Soghdilarning sani Uyghur xaqanliqida xéli köp bolup, ularning tesiri meyli burunqi türk xaqanliqida bolsun, meyli Uyghur xaqanliqida bolsun xéli yuqiri idi. Tarixiy matériyallargha asaslansaq bügó qaghan 762-yili xitaygha en lushen topilingini basturush üchün herbiy yürüsh qilidu. Bügü qaghan shu waqitta manixéylar bilen yéqin tonushqan. Tarixiy matériyallarda bügü qaghan xitaydin 4 mani rahibini ordabaliqqa élip ketti, dégen xatiriler bar".

Proféssor ablet kamalofning bildürüshiche, ilgiri porbajin qel'esining sélinish meqsiti her xil chüshendürülüp kélin'geniken. U, gerche yéngi tetqiqat netijiside mezkur qel'ening bügü qaghan teripidin sélin'ghanliqi we mani diniy ibadetxanisi ikenliki ilgiri sürülgen bolsimu, lékin buning yazma höjjetler bilen delillinishi kéreklikini bildürdi.

U mundaq deydu: "Bu qel'e 1-qétim buddizmgha baghlap chüshendürülgen. Uningdin kéyin moyunchurning yazliq sariyi, dep chüshendürüldi. Uningdin kéyin yéqinqi waqitlardiki ximiyelik tejribixanilarda chiqqan netijilermu bir xil texmin. Buning ariliqida yene bir qanche xil chüshendürüshler bar. Shunga biz buni bayanchur ( moyunchur( qaghan dewridiki yaki bügü qaghan dewridiki qel'e, uning biri toghra yane biri xata, dep ishenchlik éytalmaymiz".

Lékin doktor morgat kaytémsning bildürüshiche, ular bu qurulushning yaghach tüwrükliridiki radi'o karbon qatlimini analiz qilip, éniq yilnamige érishken. U mundaq dédi: "Biz buningda qurulushtiki yaghach tüwrüklerning ewrishkilirini tetqiq qilduq. Rusiyelik tetqiqatchilarning mezkur arxé'ologiyelik yadikarliqni tetqiq qiliwatqinigha nurghun yillar bolghan. Ular bizge qurulushning yaghach tüwrüklirining ewrishkisini ewetip berdi. Bu qurulush laydin yasalghan bolsimu, lékin uninggha nurghun yaghach tüwrükler ishlitilgen. Uning qurulmisini nurghun yaghach tüwrükler shekillendürgen. Mana bu yaghach tüwrükler bizni bu qurulushning qachan sélin'ghanliqigha da'ir uchur bilen teminlidi".

Gollandiye we rusiyelik tetqiqatchilarning Uyghur qel'esi heqqidiki tetqiqat doklati xitay hökümiti 3 milyondek musulmanni lagérlargha qamap, Uyghurlarning diniy étiqadi, medeniyiti, tarixi we tilini omumyüzlük chekligen, Uyghurlarning tarixtiki musteqil xanliqlirini inkar qiliwatqan, buni "Bölgünchilik" ning ipadisi dep chüshendürüwatqan bir mezgilde élan qilindi. Xitay hökümiti 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunda asasliq zerbe bérish nishanlirining birini "Shinjang tarixi" gha bolghan perqliq qarashlargha qaratqan. Bu jehettiki perqliq qarashlarni "Tüzitilishke tégishlik xata idiye" dep körsitip, Uyghur tarixigha a'it eserlerni chekligen. Nurghun Uyghur arxé'olog we tarixchilirini tutqun qilip, qamaq jazasi bergen yaki iz-déreksiz yoqatqanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.