Орхун уйғур ханлиқи тарихиниң қайта йезилишиға елип барған йеңи байқаш - порбаҗин қәләсиниң қурулған йили

Мухбиримиз әркин
2020-06-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Русийә федератсийәсиниң тува җумһурийитидики терәкөл райониға җайлашқан орхун уйғур ханлиқиға тәәллуқ порбаҗин(Por-Bazhyn) қәләсини қезиш пәсли башлиништин илгири айропиландин микро нурлуқ елинған нәқ мәйдан көрүнүши. 2006-Йили 27-сентәбир.
Русийә федератсийәсиниң тува җумһурийитидики терәкөл райониға җайлашқан орхун уйғур ханлиқиға тәәллуқ порбаҗин(Por-Bazhyn) қәләсини қезиш пәсли башлиништин илгири айропиландин микро нурлуқ елинған нәқ мәйдан көрүнүши. 2006-Йили 27-сентәбир.
wikimedia.org

Илгири археолог вә тарихчилар һазирқи русийә федератсийәсиниң тува җумһурийитидики терәкөл райониға җайлашқан орхун уйғур ханлиқиға тәәллуқ порбаҗин қәләсиниң(лай қәлә) қурулған вақти, қайси хақан тәрипидин қандақ мәқсәттә қурулғанлиқи һәққидә ортақ пикирдә болуп кәлгән. Тарихчилар вә археологлар орхун йенисәй абидилиридики учурлар, хитай тарихий материяллири вә мәзкур қәләниң қурулмисиға қарап, униң 755-йили орхун уйғур ханлиқиниң мәшһур хақани моюнчур (баянчур) қаған тәрипидин қурулғанлиқида ортақ пикирдә болуп кәлгәниди.

Лекин голландийәниң гронинген университетидики тәтқиқатчилар билән русийәлик тәтқиқатчилар йеқинда археологийәлик изларниң йилини бекитишниң йеңи бир методини иҗат қилип, порбаҗин қәләсиниң қурулған ениқ йилини бекитип чиққан. Уларниң тәтқиқат доклатида көрситилишичә, порбаҗин қәләси 755-йили әмәс, бәлки 777-йили селинған икән. Тәтқиқатчилар буниңда мәзкур қурулушниң археологийәлик қалдуқлиридики радио карбон йиғилмисиға асасән бу қурулушниң техиму ениқ йилини бекиткән.

Порбаҗин, дегән сөзниң уйғурчидики мәниси «лай қәлә» дегәнлик болуп, мәзкур қәләниң узунлуқ 215 метир, кәңлики 162 метир, ташқи сепилиниң егизлики 12 метир келиду. Қурулуш пүтүнләй лайда ясалған болуп, анализчиларниң билдүрүшичә, бу қурулушниң ясалған конкрет вақтиниң ениқлиниши, униң қайси хақан тәрипидин немә мәқсәттә селинғанлиқи вә униң немә үчүн ташлинип қалғанлиқини айдиңлаштуруп беридикән.

Мәзкур бирләшмә тәтқиқат гурупписиниң йетәкчиси, голландийә гронинген университети изотоп тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси доктор моргат кайтемс ханимниң чүшәндүрүшичә, улар мәзкур қурулушниң йилини бекитиштә униң яғач материяллирини тәтқиқ қилған. Моргат кайтемс 16-июн күни зияритимизни қобул қилип, өзлириниң йеңи тәтқиқат методини тонуштурди.

У мундақ деди: «биз порбаҗин қәләсиниң ясалған вақти яки қачан қурулғанлиқини ениқлашта биз йеқинда тәрәққий қилдурған радио карбон асасидики бир хил йеңи методни ишләттуқ. Төвәндә мән буниң тәпсилатлирини чүшәндүримән. Һавадики радио карбон қатлими бурунму шундақла һазирму изчил өрләп яки төвәнләп туриду. Радио карбон қатлимидики бу хил өрләш яки төвәнләш сәвийәсини дәрәхләр хатириләп маңиду яки өзигә муҗәссәмләйду. Һавадики радио карбон миқдари өрләп әң юқириқи нуқтиға чиққанлиқини дәрәхниң дүгиләк һалқисида көрәләймиз. Радио карбон өрләп юқири пәллигә чиққанда у дәрәхниң һалқисиға йиғилиду. Әгәр сиз радио карбон йиғилған бу һалқини тапсиңиз, сиз бу дәрәх һалқисиниң шәкилләнгән ениқ йилини тапалайсиз».

Илгири археологлар вә тарихчилар мәзкур қурулушниң баянчур қағанниң язлиқ сарийи икәнликигә ишинип кәлгән. Моюнчур қағанниң дәвридә уйғур қағанлиқиниң таң сулалисигә қошун чиқирип, униң хитайда 755-йили партлиған өңлүк-сөйгун (ән лушән-ши симиң) топилиңини бастурушиға ярдәм бәргән. Уйғур қағанлиқи буниң бәдилигә таң ханиданлиқини қәрзгә боғуп, моюнчур қаған таң падишаһи сузоңниң мәликиси ниңгоға өйләнгән. Бәзи тарихчилар моюнчур қағанниң мәзкур қәләни ниңго үчүн салдурғанлиқини илгири сүрүп кәлгәниди. Маргот кайтемсниң илгири сүрүшичә, йеңи тәтқиқат нәтиҗиси мәзкур қурулушниң 777-йили тәңри бүгү қаған тәрипидин селинған бир мани диний ибадәтханиси икәнликини айдиңлаштуруп бәргән.

У мундақ дәйду: «1960-йилларда елип берилған археологийәлик қезишларда бу орун 755-йили қурулған, дәп қаралғаниди. Йеқинқи йилларда бу қурулушниң 8-әсирниң кейинки йеримида селинғанлиқи мәлум болған болсиму, әмма униң қандақ мәқсәттә қурулғанлиқи, қайси уйғур қағани тәрипидин қурулғанлиқи вә немә үчүн ишлитилмигәнлики йәнила җавабсиз қалған. Мана һазир биз бу қурулуш моюнчурниң оғли тәңри бүгү қаған тәрипидин селинғанлиқини билдуқ. Бүгү қаған мани диниға киргән. Лекин у бу қурулуш башлинип 2-3 йилдин кейин йәни 779 яки 780-йиллирида мани диниға қарши күчләр тәрипидин өлтүрүлгән. Бу биздә мәзкур орунниң бир мани диний ибадәтханиси икәнлики, мани диниға қарши исян сәвәблик бу қурулушниң пүткән болсиму, лекин ташлап қоюлғанлиқиға болған еһтималлиқни күчәйтти».

Бәзи тарих һөҗҗәтләрдә, 3-әсирдә иранда пәйда болған мани динини орхун уйғур ханлиқиға соғдиларниң елип кәлгәнлики, бүгү қағанниң мани динини қобул қилишида шуларниң һалқилиқ рол ойниғанлиқи илгири сүрүлиду. Қазақистан туран университетиниң тарих пәнләр профессори абләт камалофниң илгири сүрүшичә, бүгү қаған 762-йили хитайниң таң ханиданлиқиға һәрбий йүрүши қилғанда соғдилар билән учришип, мани дини билән техиму йеқин тонушқан икән. У, бүгү қағанниң манини динини қобул қилиши орхун уйғур ханлиқи ордисида қанлиқ бир диний тоқунушқа сәвәб болғанлиқини билдүрди.

Абләт камалоф: «әсли уйғур қағанлиқида манихейлар асасән соғдилар болған. Соғдиларниң сани уйғур хақанлиқида хели көп болуп, уларниң тәсири мәйли бурунқи түрк хақанлиқида болсун, мәйли уйғур хақанлиқида болсун хели юқири иди. Тарихий материялларға асаслансақ бүгó қаған 762-йили хитайға ән лушән топилиңини бастуруш үчүн һәрбий йүрүш қилиду. Бүгү қаған шу вақитта манихейлар билән йеқин тонушқан. Тарихий материялларда бүгү қаған хитайдин 4 мани раһибини ордабалиққа елип кәтти, дегән хатириләр бар».

Профессор абләт камалофниң билдүрүшичә, илгири порбаҗин қәләсиниң селиниш мәқсити һәр хил чүшәндүрүлүп келингәникән. У, гәрчә йеңи тәтқиқат нәтиҗисидә мәзкур қәләниң бүгү қаған тәрипидин селинғанлиқи вә мани диний ибадәтханиси икәнлики илгири сүрүлгән болсиму, лекин буниң язма һөҗҗәтләр билән дәлиллиниши керәкликини билдүрди.

У мундақ дәйду: «бу қәлә 1-қетим буддизмға бағлап чүшәндүрүлгән. Униңдин кейин моюнчурниң язлиқ сарийи, дәп чүшәндүрүлди. Униңдин кейин йеқинқи вақитлардики химийәлик тәҗрибиханиларда чиққан нәтиҗиләрму бир хил тәхмин. Буниң арилиқида йәнә бир қанчә хил чүшәндүрүшләр бар. Шуңа биз буни баянчур ( моюнчур( қаған дәвридики яки бүгү қаған дәвридики қәлә, униң бири тоғра янә бири хата, дәп ишәнчлик ейталмаймиз».

Лекин доктор моргат кайтемсниң билдүрүшичә, улар бу қурулушниң яғач түврүклиридики радио карбон қатлимини анализ қилип, ениқ йилнамигә еришкән. У мундақ деди: «биз буниңда қурулуштики яғач түврүкләрниң әвришкилирини тәтқиқ қилдуқ. Русийәлик тәтқиқатчиларниң мәзкур археологийәлик ядикарлиқни тәтқиқ қиливатқиниға нурғун йиллар болған. Улар бизгә қурулушниң яғач түврүклириниң әвришкисини әвәтип бәрди. Бу қурулуш лайдин ясалған болсиму, лекин униңға нурғун яғач түврүкләр ишлитилгән. Униң қурулмисини нурғун яғач түврүкләр шәкилләндүргән. Мана бу яғач түврүкләр бизни бу қурулушниң қачан селинғанлиқиға даир учур билән тәминлиди».

Голландийә вә русийәлик тәтқиқатчиларниң уйғур қәләси һәққидики тәтқиқат доклати хитай һөкүмити 3 милйондәк мусулманни лагерларға қамап, уйғурларниң диний етиқади, мәдәнийити, тарихи вә тилини омумйүзлүк чәклигән, уйғурларниң тарихтики мустәқил ханлиқлирини инкар қиливатқан, буни «бөлгүнчилик» ниң ипадиси дәп чүшәндүрүватқан бир мәзгилдә елан қилинди. Хитай һөкүмити 2017-йили башланған чоң тутқунда асаслиқ зәрбә бериш нишанлириниң бирини «шинҗаң тарихи» ға болған пәрқлиқ қарашларға қаратқан. Бу җәһәттики пәрқлиқ қарашларни «түзитилишкә тегишлик хата идийә» дәп көрситип, уйғур тарихиға аит әсәрләрни чәклигән. Нурғун уйғур археолог вә тарихчилирини тутқун қилип, қамақ җазаси бәргән яки из-дерәксиз йоқатқаниди.

Толуқ бәт