Әлҗәзирә : уйғур елидә чоң вәқә йүз беридиғанлиқи упуқтин көрүнүп турмақта

Мухбиримиз адилә
2013-10-11
Share
eljezire-beyjing-ishxana-305.jpg Әлҗәзирәниң бейҗиңдики инглизчә бөлүминиң кириш ишики. 2012-Йили 8-май, бейҗиң.
AFP

 

Әлҗәзирә қанили далай ламаниң "шәрқий түркситан" сөзини ишлитиши бу һәқтә елан қилған мулаһизисидә, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң миллий мустәқиллиқ давасидин қечип қутулалмайдиғанлиқини, болупму хәлқарада далай ламаға охшаш муһим шәхсләрниң қоллишиға еришиватқан бир шараитта уйғур мәсилисини җимиқтуруп болалмайдиғанлиқини билдүргән.
Тибәт роһани даһиси далай 2010 - йили 3 - айда тибәт қозғилиңиниң 51 йиллиқини хатирләш мунасвити билән дарамсалада өткүзүлгән бир мурасимда шәрқий түркистан, намини қоллунуп, шәрқий түркистан хәлқи билән тәврәнмәй биргә туридиғанлиқини тәкитлигән иди.
Далай ламаниң "шәрқий түркситан" сөзини ишлитишидин қаттиқ биарам болған хитай һөкүмити әйни чағда дәрһал инкас қайтуруп, далай ламаниң сөзи "униң дөләтни парчилаш, милләтләр иттипақлиқиға бузғунчилиқ қилиш тәбиитини намайән қилди" дигән иди.
Әлҗәзирә қанили тор бети пәйшәнбә күни уйғурларниң даваси тонуштурулған бир мулаһизисидә мана бу вәқә үстидә тохтулуп, хитайниң немә үчүн бу "шәрқий түркистан" дегән сөздин шунчә қорқидиғанлиқи, шәрқий түркистанниң қәйәрлики һәққидә мәлумат бәргән.
Мәзкур мақалигә "далай ламаниң қутратқучи әпсуни" дегән қизиқарлиқ бир мавзу қоюлған болуп, мулаһизә мундақ башланған: "далай ламаниң сөзлириниң адәттә кишиләрни тенчландуруш роли бар. Әмма у, пат - пат дәйдиған бир сөз болса хитай рәһбәрлириниң оғисини қайнитиду. Бу сөз қандақту тибәт будханилиридин өгинидиған әпсун әмәс. Бәлки у бир җуғрапийилик аталғу. У болсиму шәрқий‹түркистан'".
Әлҗәзирә елан қилинған бу мақалиниң аптори ричард ловрий мана бу җүмлилиридин кейин хитай рәһбәрлирини қаттиқ биарам қилидиған "шәрқий түркистан" ниң әслидә хитайниң ғәрбий шималидики кәң бир земин икәнлики, у йәрдә "уйғур" дәп атилидиған вә түркий тиллар сестимиисда сөзләйдиған бир мусулман хәлқ яшайдиғанлиқи, уйғурларниңму тибәтләргә охшашла мустәқиллиқ тәләп қилидиғанлиқини баян қилған. У шундақла йәнә, уйғур елидә бу йил язда мәйданға кәлгән вәқәләрни тилға елип: "хитай һөкүмити районда давам қиливатқан бастуруш сияситини ақлаш үчүн бу хил һәрикәтләрни бөлгүнчилик билән әйиблимәктә" дегән.
Аптор сөзини мундақ давам қилған: "хитай һөкүмити уйғур елидиму тибәткә охшаш сиясәтләрни йүргүзди. Улар уйғур районини хитай көчмәнлири билән тошқузуп, нопус тәңпуңлиқини йәрлик хәлқләргә пайдисиз қилип өзгәртти. Хитай тилини иҗтимаий алақә тили қилди әмма, йәрликләрниң тили, мәдәнийити вә дининиң тәрәққий қилишиға тосалғу болди. Очуқ - ашкарә хитай тили сөзләйдиғанларни хизмәткә алдин қобул қилди. Өзлириниң сиясәтлиригә көнгәнләргә қошумчә ярдәм пули беришни йолға қойди. Хитайниң бир балилиқ болуш сиясити бойичә иш көргән уйғур деһқанларға төвән өсүм бойичә қәрз бериш дегәндәк усулларни қолланди.
Аптор мақалисидә йәнә, уйғур миллий һәрикитиниң рәһбири рабийә қадир ханимниң һаяти һәққидиму қисқичә тонуштуруп берип, униң хитай түрмисидә йетип чиққандин кейин һазир уйғурларниң чәтәлдики лидириға айланғанлиқини билдүргән. Аптор хитай һөкүмитиниң уйғур елини алдап - салдап башқурушқа урунуватқанлиқи, әмма буниң ундақ асанға тохтимайдиғанлиқини, чүнки тибәтләрниң өзигә от қоюш усули арқилиқ, уйғурларниң болса хитай һөкүмәт органлириға вә хитайларға һуҗум қилиш арқилиқ өз қаршилиқини ипадиләп келиватқанлиқини баян қилған.
У шундақла, бу йил уйғур елидә арқа - арқилап мәйданға кәлгән вәқәләр үстидә тохталғандин кейин: "хитай һөкүмити уйғур елидә вәқә пәйда қилғанларни ташқи күчләрниң күшкүрткәнликини вә бу күчләрниң уларға малий ярдәм қилғанлиқини елан қилған иди. Әгәр шундақ болса бу шапаәтчиләр бәк пихсиқму қандақ? чүнки бу йил 6 - айда 27 кишиниң өлүми билән аяқлашқан сақчиханиға һуҗум қилиш вәқәсидә һуҗумчилар аранла пичақ ишләткән иди" дегән.
Мақалә аптори ричард ловрий уйғур елиниң хитай үчүн пәқәтла йәр астидики тәбиий газ вә нефити үчүнла муһим әмәс, бәлки униң шәрқ билән ғәрпни бағлайдиған көврүк болуши, хитайниң муһим екиспорт - импортлириниң уйғур елидин өтүдиғанлиқи сәвәбидинму интайин муһимлиқини билдүргән.
У, хитайниң уйғур елидики төмүр йол қурулуши вә нефит вә газ турубилирини қаттиқ тәрәққий қилдурғанлиқини баян қилип : "хитай газ вә нефиткә шинҗаңдин өтүп, шәрққә баридиған турубилар арқилиқ еришиватиду. Әгәр шәрқий түркистан мәсилисигә адил вә инсаний бир чарә тепилмайдикән, у һалда хитай һөкүмити аддийғинә пичақтин дәриҗә атлап бу туруба вә төмүр йолларни вәйран қилалайдиған партлатқучларға игә уйғур исянчиларни көрүшкә тәйярлинип қойса болиду. Хитай йәрлик мәсилини пәқәт бир мәзгилгичә контрол қилип туралайду. Әмма у узунға бармайду. Чоң бир киризис аллиқачан упуқта көрүнүп турмақта" дегән.
Аптор юқириқидәк дийишиниң сәвәбини чүшәндүрүп, оттура асиядики өзбекистан вә қазақистандин ибарәт икки чоң дөләтниң совет итттипақи йимирилгәндин буян тәхттә олтуруп келиватқан ледирлириниң саламәтлик әһвали һәққидә һәрхил миш - миш гәпләрниң барлиқи, һәр иккиси 70 тин ашқан бу икки ледирниң һечқайсисиниң оғул варсии йоқлиқи, һәр икки дөләт хәлқиниң киримдики тәңсизлик вә беисимдин риязәт чекиватқанлиқини баян қилғандин кейин мақалисини мундақ дәп аяқлаштурған: "оттура асия һазир оттура шәрқтикигә охшаш бир ‹баһар' үчүн пишип йетилип қалди. Шүбһисизки, уйғурларму хитайдин айрилип чиқиш үчүн бу пурсәтни қолдин бәрмәйду. Киризислар адәттә күтүлмигән йәрдин, күтүлмигән вақитта оттуриға чиқиду. Әмма бу қетимқиси қандақту алдин көргили болидиғаню әмма алдини алғили болмайдиған шәкилдә кәлмәктә. У техи далай ламаниңму қоллишиға еришкән.


Әлҗәзирә қанили далай ламаниң "шәрқий түркситан" сөзини ишлитиши бу һәқтә елан қилған мулаһизисидә, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң миллий мустәқиллиқ давасидин қечип қутулалмайдиғанлиқини, болупму хәлқарада далай ламаға охшаш муһим шәхсләрниң қоллишиға еришиватқан бир шараитта уйғур мәсилисини җимиқтуруп болалмайдиғанлиқини билдүргән.
Тибәт роһани даһиси далай 2010 - йили 3 - айда тибәт қозғилиңиниң 51 йиллиқини хатирләш мунасвити билән дарамсалада өткүзүлгән бир мурасимда шәрқий түркистан, намини қоллунуп, шәрқий түркистан хәлқи билән тәврәнмәй биргә туридиғанлиқини тәкитлигән иди.
Далай ламаниң "шәрқий түркситан" сөзини ишлитишидин қаттиқ биарам болған хитай һөкүмити әйни чағда дәрһал инкас қайтуруп, далай ламаниң сөзи "униң дөләтни парчилаш, милләтләр иттипақлиқиға бузғунчилиқ қилиш тәбиитини намайән қилди" дигән иди.
Әлҗәзирә қанили тор бети пәйшәнбә күни уйғурларниң даваси тонуштурулған бир мулаһизисидә мана бу вәқә үстидә тохтулуп, хитайниң немә үчүн бу "шәрқий түркистан" дегән сөздин шунчә қорқидиғанлиқи, шәрқий түркистанниң қәйәрлики һәққидә мәлумат бәргән.
Мәзкур мақалигә "далай ламаниң қутратқучи әпсуни" дегән қизиқарлиқ бир мавзу қоюлған болуп, мулаһизә мундақ башланған: "далай ламаниң сөзлириниң адәттә кишиләрни тенчландуруш роли бар. Әмма у, пат - пат дәйдиған бир сөз болса хитай рәһбәрлириниң оғисини қайнитиду. Бу сөз қандақту тибәт будханилиридин өгинидиған әпсун әмәс. Бәлки у бир җуғрапийилик аталғу. У болсиму шәрқий‹түркистан'". 
Әлҗәзирә елан қилинған бу мақалиниң аптори ричард ловрий мана бу җүмлилиридин кейин хитай рәһбәрлирини қаттиқ биарам қилидиған "шәрқий түркистан" ниң әслидә хитайниң ғәрбий шималидики кәң бир земин икәнлики, у йәрдә "уйғур" дәп атилидиған вә түркий тиллар сестимиисда сөзләйдиған бир мусулман хәлқ яшайдиғанлиқи, уйғурларниңму тибәтләргә охшашла мустәқиллиқ тәләп қилидиғанлиқини баян қилған. У шундақла йәнә, уйғур елидә бу йил язда мәйданға кәлгән вәқәләрни тилға елип: "хитай һөкүмити районда давам қиливатқан бастуруш сияситини ақлаш үчүн бу хил һәрикәтләрни бөлгүнчилик билән әйиблимәктә" дегән.
Аптор сөзини мундақ давам қилған: "хитай һөкүмити уйғур елидиму тибәткә охшаш сиясәтләрни йүргүзди. Улар уйғур районини хитай көчмәнлири билән тошқузуп, нопус тәңпуңлиқини йәрлик хәлқләргә пайдисиз қилип өзгәртти. Хитай тилини иҗтимаий алақә тили қилди әмма, йәрликләрниң тили, мәдәнийити вә дининиң тәрәққий қилишиға тосалғу болди. Очуқ - ашкарә хитай тили сөзләйдиғанларни хизмәткә алдин қобул қилди. Өзлириниң сиясәтлиригә көнгәнләргә қошумчә ярдәм пули беришни йолға қойди. Хитайниң бир балилиқ болуш сиясити бойичә иш көргән уйғур деһқанларға төвән өсүм бойичә қәрз бериш дегәндәк усулларни қолланди. 
Аптор мақалисидә йәнә, уйғур миллий һәрикитиниң рәһбири рабийә қадир ханимниң һаяти һәққидиму қисқичә тонуштуруп берип, униң хитай түрмисидә йетип чиққандин кейин һазир уйғурларниң чәтәлдики лидириға айланғанлиқини билдүргән. Аптор хитай һөкүмитиниң уйғур елини алдап - салдап башқурушқа урунуватқанлиқи, әмма буниң ундақ асанға тохтимайдиғанлиқини, чүнки тибәтләрниң өзигә от қоюш усули арқилиқ, уйғурларниң болса хитай һөкүмәт органлириға вә хитайларға һуҗум қилиш арқилиқ өз қаршилиқини ипадиләп келиватқанлиқини баян қилған.
У шундақла, бу йил уйғур елидә арқа - арқилап мәйданға кәлгән вәқәләр үстидә тохталғандин кейин: "хитай һөкүмити уйғур елидә вәқә пәйда қилғанларни ташқи күчләрниң күшкүрткәнликини вә бу күчләрниң уларға малий ярдәм қилғанлиқини елан қилған иди. Әгәр шундақ болса бу шапаәтчиләр бәк пихсиқму қандақ? чүнки бу йил 6 - айда 27 кишиниң өлүми билән аяқлашқан сақчиханиға һуҗум қилиш вәқәсидә һуҗумчилар аранла пичақ ишләткән иди" дегән. 
Мақалә аптори ричард ловрий уйғур елиниң хитай үчүн пәқәтла йәр астидики тәбиий газ вә нефити үчүнла муһим әмәс, бәлки униң шәрқ билән ғәрпни бағлайдиған көврүк болуши, хитайниң муһим екиспорт - импортлириниң уйғур елидин өтүдиғанлиқи сәвәбидинму интайин муһимлиқини билдүргән. 
У, хитайниң уйғур елидики төмүр йол қурулуши вә нефит вә газ турубилирини қаттиқ тәрәққий қилдурғанлиқини баян қилип : "хитай газ вә нефиткә шинҗаңдин өтүп, шәрққә баридиған турубилар арқилиқ еришиватиду. Әгәр шәрқий түркистан мәсилисигә адил вә инсаний бир чарә тепилмайдикән, у һалда хитай һөкүмити аддийғинә пичақтин дәриҗә атлап бу туруба вә төмүр йолларни вәйран қилалайдиған партлатқучларға игә уйғур исянчиларни көрүшкә тәйярлинип қойса болиду. Хитай йәрлик мәсилини пәқәт бир мәзгилгичә контрол қилип туралайду. Әмма у узунға бармайду. Чоң бир киризис аллиқачан упуқта көрүнүп турмақта" дегән. 
Аптор юқириқидәк дийишиниң сәвәбини чүшәндүрүп, оттура асиядики өзбекистан вә қазақистандин ибарәт икки чоң дөләтниң совет итттипақи йимирилгәндин буян тәхттә олтуруп келиватқан ледирлириниң саламәтлик әһвали һәққидә һәрхил миш - миш гәпләрниң барлиқи, һәр иккиси 70 тин ашқан бу икки ледирниң һечқайсисиниң оғул варсии йоқлиқи, һәр икки дөләт хәлқиниң киримдики тәңсизлик вә беисимдин риязәт чекиватқанлиқини баян қилғандин кейин мақалисини мундақ дәп аяқлаштурған: "оттура асия һазир оттура шәрқтикигә охшаш бир ‹баһар' үчүн пишип йетилип қалди. Шүбһисизки, уйғурларму хитайдин айрилип чиқиш үчүн бу пурсәтни қолдин бәрмәйду. Киризислар адәттә күтүлмигән йәрдин, күтүлмигән вақитта оттуриға чиқиду. Әмма бу қетимқиси қандақту алдин көргили болидиғаню әмма алдини алғили болмайдиған шәкилдә кәлмәктә. У техи далай ламаниңму қоллишиға еришкән. 

 

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт