Eljezire : Uyghur élide chong weqe yüz béridighanliqi upuqtin körünüp turmaqta

Muxbirimiz adile
2013-10-11
Share
eljezire-beyjing-ishxana-305.jpg Eljezirening béyjingdiki in'glizche bölümining kirish ishiki. 2012-Yili 8-may, béyjing.
AFP

 

Eljezire qanili dalay lamaning "Sherqiy türksitan" sözini ishlitishi bu heqte élan qilghan mulahiziside, xitay hökümitining Uyghurlarning milliy musteqilliq dawasidin qéchip qutulalmaydighanliqini, bolupmu xelq'arada dalay lamagha oxshash muhim shexslerning qollishigha érishiwatqan bir shara'itta Uyghur mesilisini jimiqturup bolalmaydighanliqini bildürgen.
Tibet rohani dahisi dalay 2010 - yili 3 - ayda tibet qozghilingining 51 yilliqini xatirlesh munaswiti bilen daramsalada ötküzülgen bir murasimda sherqiy türkistan, namini qollunup, sherqiy türkistan xelqi bilen tewrenmey birge turidighanliqini tekitligen idi.
Dalay lamaning "Sherqiy türksitan" sözini ishlitishidin qattiq bi'aram bolghan xitay hökümiti eyni chaghda derhal inkas qayturup, dalay lamaning sözi "Uning döletni parchilash, milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qilish tebi'itini namayen qildi" digen idi.
Eljezire qanili tor béti peyshenbe küni Uyghurlarning dawasi tonushturulghan bir mulahiziside mana bu weqe üstide toxtulup, xitayning néme üchün bu "Sherqiy türkistan" dégen sözdin shunche qorqidighanliqi, sherqiy türkistanning qeyerliki heqqide melumat bergen.
Mezkur maqalige "Dalay lamaning qutratquchi epsuni" dégen qiziqarliq bir mawzu qoyulghan bolup, mulahize mundaq bashlan'ghan: "Dalay lamaning sözlirining adette kishilerni ténchlandurush roli bar. Emma u, pat - pat deydighan bir söz bolsa xitay rehberlirining oghisini qaynitidu. Bu söz qandaqtu tibet budxaniliridin öginidighan epsun emes. Belki u bir jughrapiyilik atalghu. U bolsimu sherqiy'türkistan'".
Eljezire élan qilin'ghan bu maqalining aptori richard lowriy mana bu jümliliridin kéyin xitay rehberlirini qattiq bi'aram qilidighan "Sherqiy türkistan" ning eslide xitayning gherbiy shimalidiki keng bir zémin ikenliki, u yerde "Uyghur" dep atilidighan we türkiy tillar séstimi'isda sözleydighan bir musulman xelq yashaydighanliqi, Uyghurlarningmu tibetlerge oxshashla musteqilliq telep qilidighanliqini bayan qilghan. U shundaqla yene, Uyghur élide bu yil yazda meydan'gha kelgen weqelerni tilgha élip: "Xitay hökümiti rayonda dawam qiliwatqan basturush siyasitini aqlash üchün bu xil heriketlerni bölgünchilik bilen eyiblimekte" dégen.
Aptor sözini mundaq dawam qilghan: "Xitay hökümiti Uyghur élidimu tibetke oxshash siyasetlerni yürgüzdi. Ular Uyghur rayonini xitay köchmenliri bilen toshquzup, nopus tengpungliqini yerlik xelqlerge paydisiz qilip özgertti. Xitay tilini ijtima'iy alaqe tili qildi emma, yerliklerning tili, medeniyiti we dinining tereqqiy qilishigha tosalghu boldi. Ochuq - ashkare xitay tili sözleydighanlarni xizmetke aldin qobul qildi. Özlirining siyasetlirige kön'genlerge qoshumche yardem puli bérishni yolgha qoydi. Xitayning bir baliliq bolush siyasiti boyiche ish körgen Uyghur déhqanlargha töwen ösüm boyiche qerz bérish dégendek usullarni qollandi.
Aptor maqaliside yene, Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanimning hayati heqqidimu qisqiche tonushturup bérip, uning xitay türmiside yétip chiqqandin kéyin hazir Uyghurlarning chet'eldiki lidirigha aylan'ghanliqini bildürgen. Aptor xitay hökümitining Uyghur élini aldap - saldap bashqurushqa urunuwatqanliqi, emma buning undaq asan'gha toxtimaydighanliqini, chünki tibetlerning özige ot qoyush usuli arqiliq, Uyghurlarning bolsa xitay hökümet organlirigha we xitaylargha hujum qilish arqiliq öz qarshiliqini ipadilep kéliwatqanliqini bayan qilghan.
U shundaqla, bu yil Uyghur élide arqa - arqilap meydan'gha kelgen weqeler üstide toxtalghandin kéyin: "Xitay hökümiti Uyghur élide weqe peyda qilghanlarni tashqi küchlerning küshkürtkenlikini we bu küchlerning ulargha maliy yardem qilghanliqini élan qilghan idi. Eger shundaq bolsa bu shapa'etchiler bek pixsiqmu qandaq? chünki bu yil 6 - ayda 27 kishining ölümi bilen ayaqlashqan saqchixanigha hujum qilish weqeside hujumchilar aranla pichaq ishletken idi" dégen.
Maqale aptori richard lowriy Uyghur élining xitay üchün peqetla yer astidiki tebi'iy gaz we néfiti üchünla muhim emes, belki uning sherq bilen gherpni baghlaydighan köwrük bolushi, xitayning muhim ékisport - importlirining Uyghur élidin ötüdighanliqi sewebidinmu intayin muhimliqini bildürgen.
U, xitayning Uyghur élidiki tömür yol qurulushi we néfit we gaz turubilirini qattiq tereqqiy qildurghanliqini bayan qilip : "Xitay gaz we néfitke shinjangdin ötüp, sherqqe baridighan turubilar arqiliq érishiwatidu. Eger sherqiy türkistan mesilisige adil we insaniy bir chare tépilmaydiken, u halda xitay hökümiti addiyghine pichaqtin derije atlap bu turuba we tömür yollarni weyran qilalaydighan partlatquchlargha ige Uyghur isyanchilarni körüshke teyyarlinip qoysa bolidu. Xitay yerlik mesilini peqet bir mezgilgiche kontrol qilip turalaydu. Emma u uzun'gha barmaydu. Chong bir kirizis alliqachan upuqta körünüp turmaqta" dégen.
Aptor yuqiriqidek diyishining sewebini chüshendürüp, ottura asiyadiki özbékistan we qazaqistandin ibaret ikki chong döletning sowét itttipaqi yimirilgendin buyan textte olturup kéliwatqan lédirlirining salametlik ehwali heqqide herxil mish - mish geplerning barliqi, her ikkisi 70 tin ashqan bu ikki lédirning héchqaysisining oghul warsi'i yoqliqi, her ikki dölet xelqining kirimdiki tengsizlik we béisimdin riyazet chékiwatqanliqini bayan qilghandin kéyin maqalisini mundaq dep ayaqlashturghan: "Ottura asiya hazir ottura sherqtikige oxshash bir 'bahar' üchün piship yétilip qaldi. Shübhisizki, Uyghurlarmu xitaydin ayrilip chiqish üchün bu pursetni qoldin bermeydu. Kirizislar adette kütülmigen yerdin, kütülmigen waqitta otturigha chiqidu. Emma bu qétimqisi qandaqtu aldin körgili bolidighanyu emma aldini alghili bolmaydighan shekilde kelmekte. U téxi dalay lamaningmu qollishigha érishken.


Eljezire qanili dalay lamaning "Sherqiy türksitan" sözini ishlitishi bu heqte élan qilghan mulahiziside, xitay hökümitining Uyghurlarning milliy musteqilliq dawasidin qéchip qutulalmaydighanliqini, bolupmu xelq'arada dalay lamagha oxshash muhim shexslerning qollishigha érishiwatqan bir shara'itta Uyghur mesilisini jimiqturup bolalmaydighanliqini bildürgen.
Tibet rohani dahisi dalay 2010 - yili 3 - ayda tibet qozghilingining 51 yilliqini xatirlesh munaswiti bilen daramsalada ötküzülgen bir murasimda sherqiy türkistan, namini qollunup, sherqiy türkistan xelqi bilen tewrenmey birge turidighanliqini tekitligen idi.
Dalay lamaning "Sherqiy türksitan" sözini ishlitishidin qattiq bi'aram bolghan xitay hökümiti eyni chaghda derhal inkas qayturup, dalay lamaning sözi "Uning döletni parchilash, milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qilish tebi'itini namayen qildi" digen idi.
Eljezire qanili tor béti peyshenbe küni Uyghurlarning dawasi tonushturulghan bir mulahiziside mana bu weqe üstide toxtulup, xitayning néme üchün bu "Sherqiy türkistan" dégen sözdin shunche qorqidighanliqi, sherqiy türkistanning qeyerliki heqqide melumat bergen.
Mezkur maqalige "Dalay lamaning qutratquchi epsuni" dégen qiziqarliq bir mawzu qoyulghan bolup, mulahize mundaq bashlan'ghan: "Dalay lamaning sözlirining adette kishilerni ténchlandurush roli bar. Emma u, pat - pat deydighan bir söz bolsa xitay rehberlirining oghisini qaynitidu. Bu söz qandaqtu tibet budxaniliridin öginidighan epsun emes. Belki u bir jughrapiyilik atalghu. U bolsimu sherqiy'türkistan'". 
Eljezire élan qilin'ghan bu maqalining aptori richard lowriy mana bu jümliliridin kéyin xitay rehberlirini qattiq bi'aram qilidighan "Sherqiy türkistan" ning eslide xitayning gherbiy shimalidiki keng bir zémin ikenliki, u yerde "Uyghur" dep atilidighan we türkiy tillar séstimi'isda sözleydighan bir musulman xelq yashaydighanliqi, Uyghurlarningmu tibetlerge oxshashla musteqilliq telep qilidighanliqini bayan qilghan. U shundaqla yene, Uyghur élide bu yil yazda meydan'gha kelgen weqelerni tilgha élip: "Xitay hökümiti rayonda dawam qiliwatqan basturush siyasitini aqlash üchün bu xil heriketlerni bölgünchilik bilen eyiblimekte" dégen.
Aptor sözini mundaq dawam qilghan: "Xitay hökümiti Uyghur élidimu tibetke oxshash siyasetlerni yürgüzdi. Ular Uyghur rayonini xitay köchmenliri bilen toshquzup, nopus tengpungliqini yerlik xelqlerge paydisiz qilip özgertti. Xitay tilini ijtima'iy alaqe tili qildi emma, yerliklerning tili, medeniyiti we dinining tereqqiy qilishigha tosalghu boldi. Ochuq - ashkare xitay tili sözleydighanlarni xizmetke aldin qobul qildi. Özlirining siyasetlirige kön'genlerge qoshumche yardem puli bérishni yolgha qoydi. Xitayning bir baliliq bolush siyasiti boyiche ish körgen Uyghur déhqanlargha töwen ösüm boyiche qerz bérish dégendek usullarni qollandi. 
Aptor maqaliside yene, Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanimning hayati heqqidimu qisqiche tonushturup bérip, uning xitay türmiside yétip chiqqandin kéyin hazir Uyghurlarning chet'eldiki lidirigha aylan'ghanliqini bildürgen. Aptor xitay hökümitining Uyghur élini aldap - saldap bashqurushqa urunuwatqanliqi, emma buning undaq asan'gha toxtimaydighanliqini, chünki tibetlerning özige ot qoyush usuli arqiliq, Uyghurlarning bolsa xitay hökümet organlirigha we xitaylargha hujum qilish arqiliq öz qarshiliqini ipadilep kéliwatqanliqini bayan qilghan.
U shundaqla, bu yil Uyghur élide arqa - arqilap meydan'gha kelgen weqeler üstide toxtalghandin kéyin: "Xitay hökümiti Uyghur élide weqe peyda qilghanlarni tashqi küchlerning küshkürtkenlikini we bu küchlerning ulargha maliy yardem qilghanliqini élan qilghan idi. Eger shundaq bolsa bu shapa'etchiler bek pixsiqmu qandaq? chünki bu yil 6 - ayda 27 kishining ölümi bilen ayaqlashqan saqchixanigha hujum qilish weqeside hujumchilar aranla pichaq ishletken idi" dégen. 
Maqale aptori richard lowriy Uyghur élining xitay üchün peqetla yer astidiki tebi'iy gaz we néfiti üchünla muhim emes, belki uning sherq bilen gherpni baghlaydighan köwrük bolushi, xitayning muhim ékisport - importlirining Uyghur élidin ötüdighanliqi sewebidinmu intayin muhimliqini bildürgen. 
U, xitayning Uyghur élidiki tömür yol qurulushi we néfit we gaz turubilirini qattiq tereqqiy qildurghanliqini bayan qilip : "Xitay gaz we néfitke shinjangdin ötüp, sherqqe baridighan turubilar arqiliq érishiwatidu. Eger sherqiy türkistan mesilisige adil we insaniy bir chare tépilmaydiken, u halda xitay hökümiti addiyghine pichaqtin derije atlap bu turuba we tömür yollarni weyran qilalaydighan partlatquchlargha ige Uyghur isyanchilarni körüshke teyyarlinip qoysa bolidu. Xitay yerlik mesilini peqet bir mezgilgiche kontrol qilip turalaydu. Emma u uzun'gha barmaydu. Chong bir kirizis alliqachan upuqta körünüp turmaqta" dégen. 
Aptor yuqiriqidek diyishining sewebini chüshendürüp, ottura asiyadiki özbékistan we qazaqistandin ibaret ikki chong döletning sowét itttipaqi yimirilgendin buyan textte olturup kéliwatqan lédirlirining salametlik ehwali heqqide herxil mish - mish geplerning barliqi, her ikkisi 70 tin ashqan bu ikki lédirning héchqaysisining oghul warsi'i yoqliqi, her ikki dölet xelqining kirimdiki tengsizlik we béisimdin riyazet chékiwatqanliqini bayan qilghandin kéyin maqalisini mundaq dep ayaqlashturghan: "Ottura asiya hazir ottura sherqtikige oxshash bir 'bahar' üchün piship yétilip qaldi. Shübhisizki, Uyghurlarmu xitaydin ayrilip chiqish üchün bu pursetni qoldin bermeydu. Kirizislar adette kütülmigen yerdin, kütülmigen waqitta otturigha chiqidu. Emma bu qétimqisi qandaqtu aldin körgili bolidighanyu emma aldini alghili bolmaydighan shekilde kelmekte. U téxi dalay lamaningmu qollishigha érishken. 

 

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet