Uyghurluqqa da'ir barliq amillar xitaychilashturulmaqta

Washin'gtondin muxbirimiz nur'iman teyyarlidi
2024.03.18
xitaylashturush-100-aililik-ziyapet Ürümchi shehiri tiyanshan rayoni döngköwrük kocha bashqarmisi guyüen kochisi mehellisi ötküzgen 100 a'ile ziyapitidin körünüsh. 2023-Yili 25-iyun.
ts.cn

Uyghur ta'amliri heqqide söz bolghanda, Uyghur ta'amlirining türlirining köplüki, sheklining xilmu xilliqi, étilish hüner sen'itining inchikiliki, süpiti we quwwitining yuqiriliqi bilen meshhur ikenliki tilgha élinidu. Emma 2017-yilidin buyan xitay hökümitining Uyghur milliy medeniyet kimlikini yoqitish üchün yürgüzgen bir qatar siyasetliri netijiside Uyghur ta'amliriningmu xitaychilashturuluwatqanliqi künséri gewdilenmekte.

Yéqindin buyan xitay hökümiti xelq'araliq ijtima'iy taratqularda, Uyghurlarning kiyim-kéchekliri, yémek-ichmeklirige a'it sin filimlirini “Shinjang” ni tonushturush namida köplep hembehirler arqiliq, Uyghurlarning “Jungxu'a millitining bir parchisi” ikenlikini küchep teshwiq qilmaqta. Ijtima'iy taratqularda eng köp tarqalghan sin filimlirining ichide “Shinjang ta'amliri” témisidiki köp qisimliq höjjetlik filim Uyghur mesilisini tetqiq qiliwatqan mutexessislerning diqqitini tartqan bolup, mezkur filimda Uyghurlarning özige xas bolghan milliy tamaqlirining teweliki, yeni Uyghur xasliqi tilgha élinmay hemmisi “Shinjang” nami bilen atalghan shuningdek xitay medeniyitining bir qismi süpitide körsitilgen.

Bu filimni körgen mutexessislerning yazghan inkaslirida xitay hökümitining Uyghurlargha a'it her qandaq medeniyet amillirini “Xitay medeniyitining bir qismi” dep teshwiq qiliwatqanliqini bildürgen.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti, xitay ishliri mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bu heqte radiyomizgha söz qilip, aldi bilen Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide toxtaldi. U yene xitay hökümitining nechche yildin buyan Uyghurlarning örp-adetlirini ajizlashturup, yoqitip méngiwatqanliqi, hetta Uyghur ta'amlirinimu “Xitayning medeniyitining bir qismi” dep teshwiq qélish arqiliq Uyghurlarni pütünley chetke qéqiwatqanliqini tekitlidi.

Uyghur medeniyiti heqqidiki tetqiqatliri bilen tonushluq bolghan shiwétsiyelik Uyghur tetqiqatchi zulhayat ötkür xanim Uyghur ta'am medeniyiti heqqide toxtilip, Uyghur ta'amlirining nahayiti uzun tarixqa ige ikenliki, xitaylarning Uyghur tamaqlirini özlirining tamaq medeniyitige özleshtürüsh tarixningmu nahayiti burun bashlan'ghanliqini tekitlidi.

U yene xitaylarning yéqindin buyan Uyghur kimlikining muhim bir qismi bolghan Uyghur ta'amlirini özining qiliwélishqa urunuwatqanliqi we uning bilenla qalmastin Uyghurlarning dastixan medeniyitimu buzuwatqanliqini bayan qildi.

Amérika qatarliq gherb döletliri teripidin “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilin'ghan xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan keng kölemlik basturush siyasiti Uyghurlarni keng kölemde tutqun qilishtin bashqa Uyghur medeniyitini, kimlikini yoqitishni asas nishan qilghan. Jümlidin Uyghur yémek-ichmek medeniyitige buzghunchiliq qilish yaki uni xitayning qiliwélish ehwalliri barghanséri medeniyet qirghinchiliqning eng küchlük ispatliri qatarida otturigha chiqishqa bashlighan.

Diqqet qilishqa tégishlik yene bir nuqta shuki, xitay hökümet emeldarliri we xitay taratquliri X de Uyghurlargha da'ir nurghun atalmish “Xushal Uyghur” teshwiqatlirini asasen dégüdek “Shinjang” atalghusini ishlitip turup hembehirligen.

Erkin ekrem ependi bu heqte toxtilip, xitayning meqsetlik halda Uyghurlargha da'ir xewerlerde “Uyghur” dégen millet uqumini ishlitishning ornigha “Shinjang” dégen jughrapiyelik atalghuni ishlitiwatqanliqi, bu arqiliq Uyghur kimlikini ajizlashturmaqchi boluwatqanliqini tekitlidi.

“Xitay milletler géziti” ning 16-yanwardiki xewirige qarighanda, “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ni mustehkemlesh we milletlerning ariliship kétishini ilgiri süridighan yerlik nizam “Ili qazaq aptonom oblastidiki her qaysi milletlerning alaqilishish, almashturush we yughurulup kétishini ilgiri sürüsh nizami” Uyghur rayonida tunji bolup ilida 1-yanwardin bashlap yolgha qoyulushqa bashlighanidi. Uyghur mesilisini tetqiq qiliwatqan chet ellik mutexessisler mezkur nizamdiki belgilimilerning Uyghur rayonida Uyghurlarning asasliq millet ikenlikini körsitip béridighan barliq amillarni yoq qilishni meqset qilghanliqini bildürüshkenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.