Уйғур аяллириниң тәқдири: «статистика сиртида: уйғур аяллири вә хитайниң вәһшийлики» (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-09-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур аялниң балисини көтүргән һалда хитайниң зулумиға қарши намайиш қиливатқан көрүнүши. 2009-Йили 7-июл, үрүмчи.
Уйғур аялниң балисини көтүргән һалда хитайниң зулумиға қарши намайиш қиливатқан көрүнүши. 2009-Йили 7-июл, үрүмчи.
AFP

Вашингтон шәһиридики «уйғур һәрикити» тәшкилати йеқинқи мәзгилләрдин буян уйғур дияридики сиясий бастуруш һәрикитини ташқи дуняға аңлитишта муһим рол ойнап келиватқан болуп, бу җәһәттики әң муһим бир паалийәт қатарида 10-сентәбир күни мәхсус уйғур хотун-қизлириниң нөвәттики тәқдирини чөридигән бир қетимлиқ муһакимә йиғини уюштурди.

«Иситатистика сиртида: уйғур аяллири вә хитай һөкүмиитниң вәһшийлики» темисидики муһакимә йиғини башланмайла тордики йиғин бошлуқида өчирәткә тизилғили турған тамашибинларниң санила бу теминиң көп қисим кишиләр көңүл бөлүватқан мәсилиләрдин икәнликидин бешарәт бәрмәктә иди.

Бу қетимқи муһакимә йиғининиң риясәтчиси, «уйғур һәрикити» тәшкилатиниң алақә ишлири директори җулий милсап алди билән сөз елип, хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғурларға селиватқан зулумлири қатарида уйғур аяллириниң һәммидинму еғир паҗиәләргә дуч келиватқанлиқини әскәртип өтти.

Йиғинниң дәслипидә ечилиш нутқи сөзләшкә тәклип қилинған меһманларниң бири, а қ ш һөкүмитиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) да турушлуқ сабиқ баш әлчиси келлий курий ханим алди билән түрлүк хәвп-хәтәрләргә қаримай уйғурлар учраватқан паҗиәләрни ташқи дуняға аңлитиш үчүн көкрәк керип ‍оттуриға чиққан йүзлигән, миңлиған уйғур шаһидлириға, җүмлидин бүгүнки муһакимә йиғиниға тәклип қилинған зумрәт давут, җәвлан ширмәмәт вә зиба мурат қатарлиқ шаһитларниң җасаритигә алаһидә юқири баһа бәрди. У сөзиниң давамида америка ташқи ишлар министири майк помпейониң уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләр үчүн хитай һөкүмитини җавабкарлиққа тартиш йолида көрсәткән тиришчанлиқлириға апирин оқуш билән биргә униң бу һадисиләрни «21-әсирниң йүзигә чүшкән дағ» дәп хуласә чиқиришини қоллайдиғанлиқини билдүрди.

Униң пикричә, америка һөкүмитиниң уйғурлар мәсилисидә һечқандақ дөләт қилип бақмиған һәрикәтни башлиши алқишлашқа тегишлик бир һадисә болуп, әнә шу һәрикәтләрниң нәтиҗисидә уйғурларниң бешиға келиватқан күлпәтләргә хитай компартийәсиниң җавабкар болуши һазир муқимлишип болған. У сөзиниң ахирида бу азаб-оқубәтләрни вә қабаһәтлик бастурушни биваситә баштин кәчүрүватқан милйонлиған уйғурларниң дәрдини чүшиниш билән биргә өзиниң һәрқачан улар билән тәқдирдаш вә һәмнәпәс болидиғанлиқини билдүрди. Шуниң билән биргә келлий ханим йәнә бу қетимқи йиғинниң мавзусидин мәлум болғинидәк, нөвәттә бу паҗиәләрниң қурбани болуватқанларниң санини елишқиму имкан болмаслиқниң өзила бу мәсилиниң толиму еғирлиқидин бешарәт икәнликини, бу һадисиниң хитай компартийиси нәччә он йилдин буян давам қиливатқан уйғурларға қарши тәдбир вә сиясәтләрниң давамлишиши икәнликини, буниңда һазир бу паҗиәләрниң лагер сиртиға кеңийип хитай кадирларниң туғқан болуш намида уйғурларниң өйлиридә йетивелишиға кеңийиватқанлиқини, шуңа инсанийәт тарихида көрүлүп бақмиған бир мәсилә болуватқан бу паҗиәләргә қарита техиму көп дөләтләрниң оттуриға чиқиши лазимлиқини, болупму хитай компартийәсиниң толиму вәһшиянә, қәбиһ вә мислисиз вастиларни қоллинип уйғур аяллирини вә қизлирини бу қәдәр азаб-оқубәткә муптила қилишидәк пакитларни ислам әллиригиму аңлитип уларниңму қоллишини қолға кәлтүрүш лазимлиқини, чүнки бу зулумлар һәққидә һазир гумансираш яки буниңға қарита соал қоюшниң қилчилик һаҗити қалмиғанлиқини алаһидә тәкитләп өтти.

Келлий ханимдин кейин вашингтон шәһиридики «мирас фонд җәмийити» ниң хадими оливия еносму шу қатарда сөз алди. Оливия сөзидә уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләр, хитай һөкүмитиниң уйғур миллий кимликини йоқитиш үчүн немиләрни қиливатқанлиқи һәққидә ғәрб дунясиниң көпләп хәвәрдар болған болсиму, уйғурларниң иккинчи әвладқа барғанда мәвҗутлуқини йоқитип қоюш хәвпигә дуч келиватқанлиқини көп қисим кишиләрниң билип кәтмәйдиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Униң пикричә, нөвәттә ташқи дуняға мәлум болуватқан уйғур аяллири, уйғур гөдәклири, шундақла техи туғулмайла өлүмгә дуч келиватқан миңлиған һамиләлири һәққидики көплигән маддий испатлар, шуниң билән биргә хитайларниң өзлири елан қилған язма һөҗҗәтләр дәл хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита иҗра қиливатқанлирини «инсанийәткә қарши җинайәт» яки «қирғинчилиқ» дәп сүпәтләшниң асаси болмақта икән. Хәлқарада бирдәк етирап қилинған «қирғинчилиқ» һәққидики тәбирләр нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрдә толуқ намаян болмақта икән. Шу сәвәбтин хәвәр мәнбәлириниң қаттиқ контрол қилиниши түпәйлидин бу паҗиәләрдә зади қанчилик уйғурниң өлүп кәткәнлики һәққидә ениқ санлиқ мәлуматниң йоқ болуши бу паҗиәләрни «қирғинчилиқ» дәп аташқа тосқунлуқ қилмаслиқи лазим икән. Иккинчи бир мәсилә, уйғур аяллириниң 80 пирсәнти яки униңдин артуқрақи мәҗбурий һамилә чүшүрүветиш һәмдә мәҗбурий туғмас қиливетишниң қурбанлири болуватқанда иккинчи әвлад уйғур нәслиниң тәқдири немә болуши нөвәттә кишиләр өзлиридин сорап көрүшкә тегишлик техиму зор бир мәсилә болуп оттуриға чиқидикән. Үчинчи бир мәсилә, уйғур гөдәклириниң мәҗбурий һалда аилисидин айрилип, тикәнлик сим тосуқлар билән қашаланған һәмдә «меңә ююш» ни вәзипә қилған мәктәпләргә бәнд қилиниши, уларниң ата-анилириниң милйонлиған кишиләр қамалған лагерларға йоллиниши, лагер сиртидики уйғур уйғур аммисиниң ғайәт зор көләмлик «заманиви қуллар әмгики» шәклини алған мәҗбурий әмгәккә селинишиму дәл мушу хил «қирғинчилиқ» һәққидики тәбирләрдә ейтилған мәзмунни намаян қилмақта икән. Шуңа һазир ташқи дуняниң йүз бериватқан қирғинчилиқ қилмишиға қарита қандақ инкас қайтуруши бәкму муһим икән. Йәнә келип бу қилмишларға җаза бериш үчүн америка һөкүмити башлап бәргән тәдбирләргә техиму көп дөләтләрниң аваз қошуши зөрүр икән. У бу һәқтики тәклипләр қатарида америка һөкүмити уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрниң характерини «қирғинчилиқ» яки «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп бекитиш, хитайниң ичи вә сиртидики уйғурларниң мусапирлиқ вә панаһлиқ ишлирини алдин ойлишиш, олимпик роһиға хилап қилмишларни садир қиливатқан хитайниң келәр нөвәтлик қишлиқ олимпик йиғиниға саһибханилиқ қилишини байқут қилиш, америка һөкүмитидә уйғурлар мәсилиси һәққидә мәхсус алақә хадими тәсис қилиш қатарлиқ тәклипләрни бәрди.

Бу қетимқи йиғинни тәшкилләштә зор күч чиқарған уйғур паалийәтчиләрдин рошән аббас йиғин арилиқида йиғин тоғрилиқ қисқичә мәлумат бәрди. Шундақла өзлириниң немә үчүн һазирқи пәйттә мушундақ бир йиғинни уюштуруш қарариға кәлгәнлики һәмдә бу арқилиқ қандақ иҗтимаий үнүмни көзләватқанлиқи һәққидә сөзләп өтти.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт