Uyghur ayallirining teqdiri: "Statistika sirtida: Uyghur ayalliri we xitayning wehshiyliki" (1)

Muxbirimiz eziz
2020-09-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur ayalning balisini kötürgen halda xitayning zulumigha qarshi namayish qiliwatqan körünüshi. 2009-Yili 7-iyul, ürümchi.
Uyghur ayalning balisini kötürgen halda xitayning zulumigha qarshi namayish qiliwatqan körünüshi. 2009-Yili 7-iyul, ürümchi.
AFP

Washin'gton shehiridiki "Uyghur herikiti" teshkilati yéqinqi mezgillerdin buyan Uyghur diyaridiki siyasiy basturush herikitini tashqi dunyagha anglitishta muhim rol oynap kéliwatqan bolup, bu jehettiki eng muhim bir pa'aliyet qatarida 10-séntebir küni mexsus Uyghur xotun-qizlirining nöwettiki teqdirini chöridigen bir qétimliq muhakime yighini uyushturdi.

"Isitatistika sirtida: Uyghur ayalliri we xitay hökümi'itning wehshiyliki" témisidiki muhakime yighini bashlanmayla tordiki yighin boshluqida öchiretke tizilghili turghan tamashibinlarning sanila bu témining köp qisim kishiler köngül bölüwatqan mesililerdin ikenlikidin bésharet bermekte idi.

Bu qétimqi muhakime yighinining riyasetchisi, "Uyghur herikiti" teshkilatining alaqe ishliri diréktori juliy milsap aldi bilen söz élip, xitay hökümitining nöwette Uyghurlargha séliwatqan zulumliri qatarida Uyghur ayallirining hemmidinmu éghir paji'elerge duch kéliwatqanliqini eskertip ötti.

Yighinning deslipide échilish nutqi sözleshke teklip qilin'ghan méhmanlarning biri, a q sh hökümitining birleshken döletler teshkilati (b d t) da turushluq sabiq bash elchisi kélliy kuriy xanim aldi bilen türlük xewp-xeterlerge qarimay Uyghurlar uchrawatqan paji'elerni tashqi dunyagha anglitish üchün kökrek kérip ‍otturigha chiqqan yüzligen, minglighan Uyghur shahidlirigha, jümlidin bügünki muhakime yighinigha teklip qilin'ghan zumret dawut, jewlan shirmemet we ziba murat qatarliq shahitlarning jasaritige alahide yuqiri baha berdi. U sözining dawamida amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eler üchün xitay hökümitini jawabkarliqqa tartish yolida körsetken tirishchanliqlirigha apirin oqush bilen birge uning bu hadisilerni "21-Esirning yüzige chüshken dagh" dep xulase chiqirishini qollaydighanliqini bildürdi.

Uning pikriche, amérika hökümitining Uyghurlar mesiliside héchqandaq dölet qilip baqmighan heriketni bashlishi alqishlashqa tégishlik bir hadise bolup, ene shu heriketlerning netijiside Uyghurlarning béshigha kéliwatqan külpetlerge xitay kompartiyesining jawabkar bolushi hazir muqimliship bolghan. U sözining axirida bu azab-oqubetlerni we qabahetlik basturushni biwasite bashtin kechürüwatqan milyonlighan Uyghurlarning derdini chüshinish bilen birge özining herqachan ular bilen teqdirdash we hemnepes bolidighanliqini bildürdi. Shuning bilen birge kélliy xanim yene bu qétimqi yighinning mawzusidin melum bolghinidek, nöwette bu paji'elerning qurbani boluwatqanlarning sanini élishqimu imkan bolmasliqning özila bu mesilining tolimu éghirliqidin bésharet ikenlikini, bu hadisining xitay kompartiyisi nechche on yildin buyan dawam qiliwatqan Uyghurlargha qarshi tedbir we siyasetlerning dawamlishishi ikenlikini, buningda hazir bu paji'elerning lagér sirtigha kéngiyip xitay kadirlarning tughqan bolush namida Uyghurlarning öyliride yétiwélishigha kéngiyiwatqanliqini, shunga insaniyet tarixida körülüp baqmighan bir mesile boluwatqan bu paji'elerge qarita téximu köp döletlerning otturigha chiqishi lazimliqini, bolupmu xitay kompartiyesining tolimu wehshiyane, qebih we mislisiz wastilarni qollinip Uyghur ayallirini we qizlirini bu qeder azab-oqubetke muptila qilishidek pakitlarni islam ellirigimu anglitip ularningmu qollishini qolgha keltürüsh lazimliqini, chünki bu zulumlar heqqide hazir gumansirash yaki buninggha qarita so'al qoyushning qilchilik hajiti qalmighanliqini alahide tekitlep ötti.

Kélliy xanimdin kéyin washin'gton shehiridiki "Miras fond jem'iyiti" ning xadimi oliwiya énosmu shu qatarda söz aldi. Oliwiya sözide Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eler, xitay hökümitining Uyghur milliy kimlikini yoqitish üchün némilerni qiliwatqanliqi heqqide gherb dunyasining köplep xewerdar bolghan bolsimu, Uyghurlarning ikkinchi ewladqa barghanda mewjutluqini yoqitip qoyush xewpige duch kéliwatqanliqini köp qisim kishilerning bilip ketmeydighanliqini alahide tekitlidi.

Uning pikriche, nöwette tashqi dunyagha melum boluwatqan Uyghur ayalliri, Uyghur gödekliri, shundaqla téxi tughulmayla ölümge duch kéliwatqan minglighan hamileliri heqqidiki köpligen maddiy ispatlar, shuning bilen birge xitaylarning özliri élan qilghan yazma höjjetler del xitay hökümitining Uyghurlargha qarita ijra qiliwatqanlirini "Insaniyetke qarshi jinayet" yaki "Qirghinchiliq" dep süpetleshning asasi bolmaqta iken. Xelq'arada birdek étirap qilin'ghan "Qirghinchiliq" heqqidiki tebirler nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerde toluq namayan bolmaqta iken. Shu sewebtin xewer menbelirining qattiq kontrol qilinishi tüpeylidin bu paji'elerde zadi qanchilik Uyghurning ölüp ketkenliki heqqide éniq sanliq melumatning yoq bolushi bu paji'elerni "Qirghinchiliq" dep atashqa tosqunluq qilmasliqi lazim iken. Ikkinchi bir mesile, Uyghur ayallirining 80 pirsenti yaki uningdin artuqraqi mejburiy hamile chüshürüwétish hemde mejburiy tughmas qiliwétishning qurbanliri boluwatqanda ikkinchi ewlad Uyghur neslining teqdiri néme bolushi nöwette kishiler özliridin sorap körüshke tégishlik téximu zor bir mesile bolup otturigha chiqidiken. Üchinchi bir mesile, Uyghur gödeklirining mejburiy halda a'ilisidin ayrilip, tikenlik sim tosuqlar bilen qashalan'ghan hemde "Ménge yuyush" ni wezipe qilghan mekteplerge bend qilinishi, ularning ata-anilirining milyonlighan kishiler qamalghan lagérlargha yollinishi, lagér sirtidiki Uyghur Uyghur ammisining ghayet zor kölemlik "Zamaniwi qullar emgiki" sheklini alghan mejburiy emgekke sélinishimu del mushu xil "Qirghinchiliq" heqqidiki tebirlerde éytilghan mezmunni namayan qilmaqta iken. Shunga hazir tashqi dunyaning yüz bériwatqan qirghinchiliq qilmishigha qarita qandaq inkas qayturushi bekmu muhim iken. Yene kélip bu qilmishlargha jaza bérish üchün amérika hökümiti bashlap bergen tedbirlerge téximu köp döletlerning awaz qoshushi zörür iken. U bu heqtiki teklipler qatarida amérika hökümiti Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerning xaraktérini "Qirghinchiliq" yaki "Insaniyetke qarshi jinayet" dep békitish, xitayning ichi we sirtidiki Uyghurlarning musapirliq we panahliq ishlirini aldin oylishish, olimpik rohigha xilap qilmishlarni sadir qiliwatqan xitayning kéler nöwetlik qishliq olimpik yighinigha sahibxaniliq qilishini bayqut qilish, amérika hökümitide Uyghurlar mesilisi heqqide mexsus alaqe xadimi tesis qilish qatarliq tekliplerni berdi.

Bu qétimqi yighinni teshkilleshte zor küch chiqarghan Uyghur pa'aliyetchilerdin roshen abbas yighin ariliqida yighin toghriliq qisqiche melumat berdi. Shundaqla özlirining néme üchün hazirqi peytte mushundaq bir yighinni uyushturush qararigha kelgenliki hemde bu arqiliq qandaq ijtima'iy ünümni közlewatqanliqi heqqide sözlep ötti.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Toluq bet