Мутәхәссисләр вә шаһитлар: “хитайниң ирқий қирғинчилиқниң тәсири бир әвлад биләнла түгимәйду” (2)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021.03.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitaylashturush-kiyim-2.jpg Әтрапи сим тикән билән чегриланған йәслидә, қаранчуқсиз қанған уйғур өсмүрләргә хитай мәдәнийитиниң түсини алған кийимләр кийдүрүлгән.
Social Media

Хитай һөкүмити уйғур елидә лагерларни қуруп, милйонлиған бигунаһ инсанларни тутқун қилған бир вақитта, миңлиған аилиләр парчиланди, ата-аниси бирла вақитта тутуп кетилгән йәнә нәччә йүз миңлиған һәтта униңдиму җиқ балилар мәҗбурий тирик йетимләргә айланди. Илгири радиойимизниң бу һәқтә тарқатқан хәвәрлиридиму, йетим вә қаранчуқсиз қалған балиларниң көплүкидин хитай даирилириниң һәр қайси шәһәр вә наһийәләрдиму дарилетамларни көпәйтип қуруватқанлиқи, балиларниң һәтта у җайларғиму патмай, ятақлиқ мәктәпләргә орунлаштурулғанлиқи паш болғаниди.

Һәтта дуняви ахбаратларда ғулғула қозғиған мәлуматларда көрситилишичә, ата-аниси лагерларға елип кетилгәнлик сәвәблик уйғур диярида, ятақлиқ мәктәп вә яки дарилетамларда туруватқан уйғур йетим балиларниң санини 500миң дәп мөлчәрләшкә болидикән. Әмәлийәттә бу хитай һөкүмәт доклатлириға асасән тәхминләнгән шундақла икки йил аввалқи бир санлиқ мәлумат.

Үрүмчи шәһәрлик-24башланғуч мәктәптә 30 йилға йеқин оқутқучи болған лагер шаһити қәлбинур муәллим, -2016 йилидила мәктәптә йетим балиларниң көпийишкә башлиғанлиқини, -2018 йилиға барғанда синипниң йерими дегүдәк қуруқ болуп қалғанлиқини, йиғимға айлинип қалған оқуғучиларда, дәрстин чекиниш вә җимиғурлишип кетиштәк бинормал аламәтләрниң гәвдилик һәмдә омумйүзлүк көрүлгәнликини билдүргән иди.

Йеқинқи 4 йилдин буян хитайниң бир қисим иҗтимаий таратқулиридин таралған ятақлиқ мәктәп вә йәслиләрдики йетим уйғур балиларниң һәр түрлүк меңә ююшқа мәҗбурлиниватқанлиқи барлиқ уйғурларда зор әндишә пәйда қилмақта иди, муһаҗирәттики уйғурлар арисида һәтта бу ведийолардики балилар арисидин өзиниң йилларчә алақиси үзүлгән, из-дерикини қилалмайватқан өз балилириниң сеймасини тонувалған уйғур ата аниларму болди, уларниң азабиниң чеки йоқ.

Уйғурлар дуч келиватқан қирғинчилиқ сәвәблик ата-анисидин айрилип қелишниң сәбий балиларда кәлтүрүп чиқиридиған яман ақивәтлири, уйғур елидики балилардила әмәс чәтәлләрдики, ата-аниси уйғур елигә кәткиничә қайтип кәлмигән вә лагерларға қамалған балилардиму охшимиған дәриҗидә ипадилиниватқанлиқи мәлум.

Илгири өзиниң хитайниң җаза лагерида көргән зулум вә қийин қистақларни хәлқаралиқ ахбаратларға вә гуваһлиқ йиғинлирида тәмкин сөзләп келиватқан лагер шаһити өмәр

Бекли, бу айрилиш вә қорқунучниң әслидики сағлам, шох вә хушал 3 пәрзәнтниң юмран йүрикидә қалдурған зәхмәтлирини сөзлигиничә йиғлап кәтти:

Өмәр бекали қазақистандин уйғур дияриға қайтқинида тутқун қилинип лагерға қамалғанда, униң аяли вә 3 пәрзәнти 8 айдин артуқ айрилған болса у лагердин чиқипму, тәкрар-тәкрар айрилишқа мәҗбур болған вә 3 йилдин буян бу аилә путунлинәлмәй җудалиқ азаби чекип кәлгәниди. Өмәр бекали голландийә һөкүмитиниң ярдими билән техи өткән айда, йәни 24-феврал күни ахири аяли вә 3 пәрзәнти билән җәм болған. Һалбуки өмәр бекалидәк наһайити аз сандики лагер шаһитлири хитайниң җаза лагеридин һаят қутулуп чиқалиған болсиму, һазирға қәдәр ула әмәс, униң пәрзәнтлири һәм дадисидин бирмәһәл айрилип қелишниң қәлбидә қалдурған қорқунучи вә психологийәлик җараһәтлириниң азабини һелиһәм тартмақтикән.

Дәрвәқә, америкадики балилардики писхикилик җараһәтни давалаш җәһәттә 35 йиллиқ тәҗрибигә игә балилар психолог, америкидики зәхимлинишниң ипадилири вә уни ипадиләшчан сәнәт арқилиқ давалаш институтиниң мудири доктор кәтий малчиони ханим, уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ мисли көрүлмигән йеңи бир балдақ дәриҗидә болғачқа униң зәрбисигә учриғанларда кәлтүрүп чиқиридиған психикилиқ кесәл яки зәхимлинишниң тәсириниңму чоңқур вә узун мәзгиллик болидиғанлиқини баян қилғаниди.

Уйғурлар бу қирғинчилиқ вә айрилишниң балиларға елип келидиған зәрбилирини қандақ қилғанда әң төвән чәккә чүшүрәләйду? чәтәлләрдики имканийити бар уйғурлар буниң асаритидин қандақ қилғанда қутулалайду? дегән соалимизға доктор кәтий мундақ җаваб бәрди: “бу қирғинчилиқта уйғур әвладлириниң учрайдиған әң қорқунчлуқ азаби ата-аниси вә аилисидин айрилип қелиштур. Униң үстигә бундақ балиларниң саниниму қияс қилмақ тәс, хитайға берип биваситә бу балиларға ярдәм бериш техиму қийин бир мәсилә. Әмма уйғурларға чәтәлләрдә бу имканийәт бар, хитай һөкүмитиниң қирғинчилиқ зулумлири сәвәблик келип чиққан психикилиқ мәсилиләрни йеңиш үчүн ата-анилар психологийәлик давалаш вә йетәкләш орунлиридин ярдәм издиши лазим. Муһими бу қирғинчилиқниң асарәтлиригә гаңгириған һалда петип қалмаслиқи керәк.

Сөзләп чиқириветиш болса, асарәттин қутулушниң әң үнүмлүк усули. Буниң үчүн аввал бу қирғинчилиқниң маһийитини, уйғурларға вә өзигә немиләр болуватқанлиқини яхши вә тоғра билиши керәк вә балиларға өзлири баштин кәчүрүватқанларниң интайин қийин болсиму чоқум аста аста яхши болуп кетидиғанлиқини тонутуш лазим. Балиларни бу асарәттин қутулушқа йетәкләшниң әң яхши чариси болса, уларға түрлүк шәкилдә оюн, вә рәсим сизишқа охшаш усуллар арқилиқ, өзини әркин ипадиләшкә вақит вә пурсәтләрни яритип бериш. Бу узун муддәтлик әслигә келиш җәряни болуши мумкин әмма ишәнч һәммидин муһим”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт