Tutqun qilin'ghan Uyghur baylirining mal-mülüklirining xitayda kim artuq qilip sétilghanliqi ashkarilandi

Muxbirimiz irade
2021-09-27
Share
Bi'ologiye mutexessisi yéwis moraw: Xitay saqchilirining Uyghur diyaridiki lagérning atalmish kespiy maharet tersbiyelesh merkizining derwazisida közetchilik qiliwatqan körünüsh. 2018-Yili 3-séntebir, korla.
REUTERS

Yéqinda amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi atalmish "Térorluq", "Ashqunluq" dégendek siyasiy qalpaqlar bilen tutqun qilin'ghan Uyghur baylirigha a'it milyonlarche dollar qimmitidiki mal-mülüklerning éléktronluq soda tor békiti bolghan "Taobao" torida kim artuq qilip sétilghanliqini bayqighan.

Kishilik hoquq qurulushi élan qilghan doklatta éytilishiche, "Tawbaw" tor bétining edliye kim artuq sodisi bölikide adette jinayi délolarda yaki qerzi waqtida qayturulmighanliqtin musadire qilin'ghan mal-mülükler sétilidighan bolup, bu doklatta türmidiki Uyghurlarning mal-mülükliri sétilghan on ikki délo körsitilgen.

Ularning éniqlishiche, Uyghur élidiki sot da'iriliri 2019-yildin bashlap kem dégende 21 neper Uyghur baygha a'it a'ile éléktr saymanliri, öy-mülük we shirket paychekliri qatarliq az dégende 150 mülükni "Tawbaw" da kim artuq qilip sétishqa chiqarghan bolup, ularning tor bette qoyulghan omumiy qimmiti 84 milyon 800 ming dollar iken. Bu mülükler asasen xoten lop nahiyelik sot we qeshqer soti teripidin chiqirilghan iken. Doklatta yer alghan misallarning peqet biride, xotendiki abdunebi bekri isimlik bir kishige tewe bolghan we 2019-yili 40 milyon yüen, yeni 6 milyon dollardin artuq pulgha yaraydighan bir binaning bir nechche qétimliq kim artuq sodisidin kéyin, 2020-yili 2-ayda jang yünji isimlik bir xitaygha 4 milyon dollardin artuq pulgha sétip bérilgenliki körsitilgen.

Mezkur doklatning teyyarlighuchiliridin Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi kiloyi xanim ziyaritimizni qobul qilip, yuqiriqi bu ispatlarning intayin muhim bolush bilen birge, buning peqetla muztaghning körün'gen kichikkine qismi bolushi mumkinlikini éytti.

U mundaq dédi: "Yuqiriqi bu sétish élanliri tutqun qilin'ghan Uyghur sodigerlerning musadire qiliniwatqan mal-mülkliri heqqide hazirghiche bayqalghan eng konkirét we resmiy ispat bolup hésablinidu. Biz elwette ularning mal-mülüklirining aqiwitini perez qilghan bolsaqmu, biraq qolimizda resmiy ispat yoq idi. Shunga bu intayin muhim. Yene bir noqta bolsa Uyghur élidiki élip bériliwatqan qolgha élish we keng kölemlik tutup turush kölimini közde tutqanda yuqiridiki bu 12 délo Uyghurlarning mal-mülüklirini musadire qilishning intayin az bir qisimighila wekillik qilishi mumkin. Biz buni muztaghning körün'gen qismi dep qaraymiz."

Melum bolushiche, yuqiriqi "Tawbaw" élani arqiliq sétilghan mülüklerning igiliri bolghan 21 kishining ichidiki 5 nepiri ilgiri tutqun qilin'ghanliqi radiyomiz teripidin éniqlan'ghan yaki chet ellerde uruq-tughqanliri dawasini qiliwatqan tonulghan Uyghur baylar bolup, ular "Shinjang rozi haji soda cheklik shirkiti", "Korla chilanbagh öy-mülükchilik shirkiti" ning lidirliridin rozihajim hemdul we memet hemdul, xotendiki meshhur öy‏-mülük sodigiri memetjan imin, abdujélil xélil qatarliqlardin ibaret. Qalghan 16 nepiri hazirghiche uchuri ashkarilanmighan yaki xitayning edliye toridimu héchqandaq melumati yoq kishiler iken.

Kiloyi xanimning éytishiche, bu xitay da'irilirining Uyghurlarni tutqun qilish, sotlash we késish qatarliq edliye tertiplerde ochuq-ashkara bolmaywatqanliqining ispati iken.

"Adette bu tawbaw torining bu qismida xitayning bashqa ölkiliridiki mal-mülüklermu sétilidu. Biraq ularning igiliri köpinche hallarda bankilargha qerzini töliyelmigenlerge yaki ajriship ketken er-ayallargha a'it mal-mülüklerni teshkil qilidu. Biraq Uyghur élidiki séـtiliwatqan mal-mülklerning igiliri asasen siyasiy jinayetler bilen jazalan'ghanlarni teshkil qilidu, bezilerning hetta héchqandaq arxipimu yoq. Bu kishide endishe peyda qilidu. Buni yenimu inchiklep, tepsili tetqiqat qilishqa toghra kélidu."

Xitay hökümitining Uyghur élidiki basturush heriketliride Uyghur puldarliri we igilik tikligüchiliri izchil halda basturush obyékti bolup kelgen. Bu ehwal bolupmu xitay hökümiti 2017-yili lagérlarni qurup Uyghur élida keng kölemlik tutqunni bashlighandin kéyin igellen'gen melumatlarda nurghunlighan Uyghur sodigerliri, puldarlirining mejburiy ghayip qiliwétilgenliki yaki "Térorluq" we "Ashqunluq" qatarliq jinayetler bilen késilgenliki ashkarilanmaqta. Uyghur kishilik hoquq qurulushi xitay hökümitining ziyaliylar we diniy dahiylarni öz ichige alghan ijtima'iy serxillar qatarida sodigerlernimu nishanlighanliqini, chünki ularning puldarlarni jem'iyettiki orni we Uyghur medeniyitini qoghdashtiki roli sewebidin partiye we dölet orginigha tehdit dep qaraydighanliqini eskertken. Kiloyi xanim bolsa baylarning mal-mülklirini musadire qilish irqy qirghinchiliqning eng muhim éliméntliridin biri, dep tekitlidi.

"Mal-mülkni musadire qilish dunyaning nurghun jayliridiki irqiy qirghinchiliqlarning eng muhim élimintlirining biri bolghan. Buning Uyghur jem'iyitige körsitidighan tesiri heqiqetenmu zor bolidu. Chünki u jem'iyettiki melum bir qisimning ajizlishishini, chetke qéqilishini keltürüp chiqiridu. Shunga bu weqe intayin muhim we biz bu mesilige yenimu köp diqqetke érishishi kérek, dep qaraymiz."

Melum bolushiche, "Tawbaw" tor béti xitaydiki "Eli baba guruhi" gha tewe bolup, Uyghur kishilik hoquq qurulushi doklatida bu guruhning Uyghur élida hélihem dawam qiliwatqan zulumgha zadi qanchilik derijide chétishliq ikenliki xelq'araliq meblegh salghuchilarni we alaqidar xelq'araliq nazaret organlirini qattiq endishige sélishi kérek, dep tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet