Mich mekkonél: "Uyghurlarni ezgen xitay emeldarlirini jazalash qanunini yéqinda awazgha qoyimiz!"

Muxbirimiz eziz
2020-05-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika kéngesh palatasining rehbiri mich mikkonél ependi muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2020-Yili 21-aprél, washin'gton.
Amérika kéngesh palatasining rehbiri mich mikkonél ependi muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2020-Yili 21-aprél, washin'gton.
AFP

Muhajirettiki Uyghurlarni tolimu xursen qilghan, shuningdek xitay hökümitini puti köygen toxudek pat-paraq qiliwetken "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" 2019-yili 11-séntebirde amérika kéngesh palatasida birdek maqulluqtin ötkenidi. Kéyinche buning tüzitilgen nusxisi awam palatasida maqullan'ghandin kéyin qaytidin kéngesh palatasining maqullishigha yollan'ghan hemde hazirghiche ésip qoyulghan halette turup kelgenidi.

7-May küni amérika kéngesh palatasining rehbiri mich mekkonél buning yéqin kelgüside awazgha qoyulidighanliqini bildürdi. Roytérs agéntliqining bu heqtiki xewiride éytilishiche, amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubyo bash bolup tonushturghan bu qanun layihesi amérika hökümitini Uyghurlar diyaridiki zulumgha jawabkar bolghan xitay emeldarlirigha jaza bérishke ündeshni asasiy mezmun qilidiken. Marko rubyo bu qanun layihesi waqtinche ésip qoyulghandin kéyin CBS xewer agéntliqining bu heqtiki so'allirigha jawab bergende amérika hökümiti bilen xitay otturisida muzakire qiliniwatqan soda mesilisining buninggha baghlanmasliqi lazimliqini alahide tekitligenidi. U shu waqitta bu toghriliq söz qilip bezilerning "Xitaygha téximu köp tawarlirimizni ongushluq sétishimiz üchün bashqiche bolghan bezi charilarnimu qollinishimiz lazim" dégen pikrini qet'iy qobul qilmaydighanliqini bildürgen hemde "Kishilik hoquqni ayaq-asti qilish hazir shinjangda omumlishipla qalmastin yene xongkongghimu kéngiyiwatidu. Shinjangda bolsa xitay kompartiyesi hazir Uyghurlarning milliy we diniy kimlikini üzül-késil yoq qiliwétish üchün tirishmaqta" dégenidi.

Marko rubyo mushundaq jiddiy ré'alliqni eslitip ötüsh bilen birge hazir "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ni maqullashning bekmu zörür ikenlikini tekitlewatqan bolsimu, pütün dunyani qaplap ketken tajsiman wirusigha da'ir xizmetler tüpeylidin bu layihe bésip qoyulghanidi. Emdilikte kéngesh palatasi rehbirining bu heqte ochuq söz qilishi bu heqte yéngi ümidlerni peyda qiliwatqanliqi melum. Mich mekkonél bu heqte söz qilip "Men kéngesh palatasi pat yéqinda marko rubyu otturigha qoyghan 'Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi'ni awazgha qoyidu, dep qaraymen" deydu. Emma u "Yéqinda" dégen sözning zadi qanchilik waqit ikenliki toghrisida chüshenche bermigen. Roytérs agéntliqining xewiride éytilishiche, bu ehwallardin xewerdar bir kishi bu heqte söz qilip "Belkim kéyinki heptide bolushi mumkin, yaki uningdinmu sürülüp kétishi mumkin" dégen.

Marko rubiyoning ishxanisidikiler bu qanun layihesining kéngesh palatasida birdek maqulluq bilen testiqlinishini ümid qiliwatqan bolsimu emma bu xushalliqning qachan emelge ashidighanliqi toghrisida "Buni késip éytish qiyin" deydu. Eger bu qanun layihesi awazgha qoyulup maqullansa u halda chén chu'en'go bashliq bir qatar xitay emeldarlirigha jaza bérish herikiti resmiy bashlinidiken.

Amérikadiki Uyghur adwokat nuri türkel amérika-xitay munasiwitini yéqindin közitip kéliwatqan bolup, u nöwette tajsiman wirusi sewebidin xelq'arada shekilliniwatqan xitaygha qarshi dolqunning bu qétimqi awaz qoyush herikitige ijabiy tesir körsitishi mumkinlikini bildürdi.

Amérika-xitay munasiwiti barghanséri yirikliship, bir qisim analizchilarning qelimide "Yéngi soghuq urushning bashlinishi" dep teswirliniwatqanliqi melum. Bundaq bir pewqul'adde bir shara'itta "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ning maqullinip qélishi muhajirettiki Uyghurlarni bekmu xushal qilidighan ishlarning biri bolup qalmaqtiken. Nuri türkelning pikriche, nawada bu qétimqi awazgha qoyushta bu qanun layihesi yene bir qétim birdek maqulluqtin ötüp qalsa bu heqiqetenmu yéqinqi yillardiki Uyghur dawasida qolgha kelgen bir zor netije bolup qalidiken.

Nöwette amérika kéngesh palatasi bu heptilik muzakirini tamamlighan bolup, muzakire kéler düshenbige qeder eslige kelmeydiken. Nawada mezkur qanun layihesini awazgha qoyush toghra kelse hemde birdek maqulluqtin ötse u halda uning resmiy qanun bolushidiki bir zor qedem emelge ashidighan bolup, nurghun kishiler buning tereqqiyatini teqezzaliq bilen kütmektiken.

Toluq bet