"Osal Uyghurlar" we xitaylarning Uyghur chüshenchisi (2)

Muxbirimiz eziz
2020-06-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Qeshqerning melum baziridiki Uyghurlar. 2013-Yili 9-noyabir.
Qeshqerning melum baziridiki Uyghurlar. 2013-Yili 9-noyabir.
AFP

Uyghurlar diyaridiki xitay puqralirining meyli qériliri bolsun yaki yashliri bolsun nöwettiki siyasiy weziyet heqqide gep bolghanda ularning birdek tekitleydighini "Hazir xitaylar bilen Uyghurlar otturisida dostluq qalmidi" dégen sözler bolup, Uyghurshunas derrén baylér Uyghurlar diyaridiki mezgilide bu sözni köp qétim anglighan. Uning bilen ürümchide dost bolup ötken xitaylardin biri bu toghrisida söz bolghanda "5-Iyul weqesi" din kéyin bu halning téximu ashkara bolghanliqini tekitligen.

Derrén baylér bu jeryanda ürümchidiki bir qisim xitay edibliri we sen'etkarliri bilen bardi-keldi qilghan bolup, ular köp qétim tamaq yéyish yaki chay ichish sewebi bilen sorun tüzüp olturup qalghan. Bu jeryanda parang témisi tebi'iy halda Uyghurlargha yötkilidighan bolup, ularning bir qismi Uyghurlarni "Xitayche öginishni xalimaydu" dep eyibligen. Emma yene beziler "Uyghurlarning türkiyege meptun bolushi xitaylarning amérikagha mestane bolghinigha oxshash bir ish" dep Uyghurlardiki türkiye qizghinliqini xitay hökümitining "Bölgünchilik" we "Esebiylik" ke baghlap chüshendürüshini inkar qilghan. Shundaqla derrén baylérdin amérikada bu xildiki mesililerning qandaq hel qilin'ghanliqi heqqide so'allar sorighan. U buninggha qarita amérikadiki indiyanlarning qirilip kétish weqesini misal qilip "Amérikadimu irqiy mesile mewjut" dégende xitay ziyaliyliri "Silerning prézidént (barak obama) bir qara tenlik ademghu? shundaq bolghaniken amérikada qandaqsige irqiy mesile bar bolsun?" deydu. Shuning bilen gep amérikaning qanun sistémisigha uliship, xelq hökümettin narazi bolsa namayish arqiliq öz telipini otturigha qoyushqa bolidighanliqini éytip béridu. Xitaylar buni anglap külüshkiniche "Biz hökümetke qoyidighan bundaq teleplerni mushu öydila déyeleymiz. Qarighanda biz hemmimiz türmide ikenmizde" deydu. Emma bu xitaylarning köp qismi yenila Uyghurlarni lagérlargha bérishqa tégishlik dep qaraydighanlar iken. U bu heqte mundaq deydu.

"Men ashu jaydiki waqitlirimda yeni 2018-yili bir qisim xitaylarni ziyaret qilghanidim. Bu xitaylar asasen 'qayta terbiyelesh' sistémisida ishlewatqanlar idi. Bular shu waqitta Uyghurlar we qazaqlarning öyliride turup ishleshke ewetilgeniken. Bular özliri turuwatqan öylerdiki kishilerde esebiylik alametliri bar-yoqluqini tekshürüp melum qilishqa mes'ul iken. Ularning éytishiche, ularni mushu sistémigha mes'ul shirketler yalliwalghan bolup, özlirini 'pida'iylar' dep ataydiken. Qarisam bularning ichide ilgiri Uyghurlar bilen arilash yashighanlar, Uyghurlarning tamiqini kündilik ghiza ornida yeydighanlar hemde özlirini 'biz shinjangliq' deydighanlar Uyghurlarning ehwaligha échinidiken. Emma yene xéli zor sandiki xitay köchmenliri Uyghurlarni 'qalaqliqni tashlimaydighanlar' dep qaraydighan bolup, Uyghurlarning köpligen adetliri ularning közige sighmaydiken. Shunga ular bu toghrisida söz bolghanda "Bu xeqni, bolupmu ashu qalaq Uyghurlarni rawurus terbiyelep 'men dégen junggoluq' deydighan qilish lazim" dep qaraydu. Ularning qarishiche, Uyghurlarnimu xitayning gherbiy jenub teripidiki myaw, yi qatarliq milletlerge oxshash qiliwétish lazim iken."

Derrén baylér diqqet qilghan yene bir nuqta Uyghurlar diyaridiki xitaylar arisida "Térrorluqqa qarshi turushning uzun mezgillik" küresh ikenliki köp tekrarlinidighan teshwiqatlarning biri iken. Uning bilen paranglashqan lu yin isimlik xitay bingtu'endiki tughqanlirini yoqlap barghanda uning tughqanliri "Bu Uyghur dégen shundaq osal xeq. Ular amérikadiki qara tenliklerdinmu öte osal. Shunga hökümitimiz ularni qayta terbiyilep chiqmaqchi boluwatidu" dégen. Shuningdek mushu arqiliq Uyghurlargha hésdashliq qilishning ornigha ularni lagérgha qamash lazimliqini ispatlimaqchi bolghan. Téximu muhimi ular lagérlarning Uyghurlarni qandaq xaniweyranchiliqqa salghanliqigha emes, eksiche lagér bashlinip özlirining pul tépish yollirining étilip qalghanliqigha bolghan achchiqini Uyghurlargha öchmenlik qilishtin almaqchi bolghan. U bu heqte mundaq deydu:

"Bularning nurghunliri xitay döliti bu jaydiki xitaylar üchün qiliwatqan ishlardin bekmu pexirlinidu. Ular buni hökümet bizning ghémimizni yewatidu, dep chüshinidu. Shuningdek xitay dölitining hazir neqeder yuqiri sewiyidiki dunyawi pen-téxnika muweppeqiyetlirini bu jayda ishlitiwatqanliqidin iptixarlinidu. Men ziyaret qilghan xitaylarning biri özining ilgiri Uyghurlar mehellisige yaki uning etrapidiki jaylargha bérishtin qorqidighanliqini, chünki u Uyghurlarning özini öch köridighanliqini bilidighanliqini, emdilikte bolsa Uyghurlarning özini bozek qilishidin qilchimu ghem qilmay xalighan jaygha erkin baralaydighan bolghanliqini, uchrighan Uyghurlarningmu özini bek hörmetleydighan bolup ketkenlikini sözlep bergen. Shu chaghda uning gep qilghandiki turqidin istilachilarda bolidighan hemde bu jaydiki xitaylarda köp uchraydighan bir xil temenna tuyghusini bayqighan idim. Uyghurlar bolsa derweqe yürekliri bekla mujuwétilgen bolghachqa es-hoshini yoqatqan bir halet ulargha ortaq psixika bolup qalghan. Men körgen kishilerning hemmisila mushundaq, désekmu bolidu."

Lu yin isimlik xitayning tughqanliri u bingtu'ende turghan mezgilde eng köp tekrarlighan söz Uyghurlarning qanchilik osal xelq ikenliki, ularning ne yaxshiliqni, ne tereqqiyatni bilmeydighan tebi'itining herqachan zorawanliqqa mayil ikenliki heqqide bolghan. Ilgiriki waqitlarda tamaq yégende xitaylar bilen bir üstelde olturup tamaq yéyishtinmu seskinidighan Uyghurlar hazir özlirige "Tughqan" bolghan xitaylar bilen bir öyde yétip-qopush we ash-tamaqta ayrilmas "Hemrah" lardin bolup qalghan, aghzidin ittipaqliq heqqidiki xitayche sho'arlar chüshmeydighan halgha yetken bolsimu xitay ölkiliridiki xitaylar arisida Uyghurlarning béshigha kéliwatqan paji'elerge qilchimu ich aghritish keypiyati shekillenmigen. Eksiche ularning hökümetni qollishi barghanséri éship mangghan. U bu heqte mundaq deydu:

"Xitaylarning mutleq köp qismi Uyghurlarning béshigha néme künlerning kéliwatqanliqini bilmeydu. Chünki xitay hökümiti axbarat wasitilirini bekmu qattiq kontrol qilidighan bolghachqa metbu'atlarda bu heqte héchqandaq xewer bérilmeydu. Xewer bérish toghra kelsimu hökümetning térrorluqqa qarshi küresh qiliwatqanliqi, 'kespiy terbiyelesh mektepliri' échip Uyghurlargha hüner-téxnika ögitiwatqanliqini anglitidu. Shinjangning sirtidiki nurghunlighan xitaylar bu xewerlerni anglighanda 'hökümet yene Uyghurlargha étibar bériwatidu' deydu hemde hökümetning özliri tapshurghan baj arqiliq Uyghurlargha 'menpe'et yetküzüshi'din qattiq narazi bolup ghudungshiydu. Yene bir yaqtin shinjangning sirtidiki xitaylarning mutleq köp qismi Uyghurlarni 'térrorchilar, xitay döliti üchün bek chong tehdit bolidighan xeq' dep qaraydu. Shunga xitay dölitining qiliwatqanlirini 'heqliq we zörür bolghan charilar. Bu xuddi amérikaning iraq urushi we afghanistandiki térrorchilargha qarshi turghinigha oxshash bir weqe' dep chüshinidu. Emma bu jeryanda Uyghur jem'iyitining chak-chékidin qandaq bösülüp kétiwatqanliqini, a'ililerning qandaq soruqchiliqlargha giriptar boluwatqanliqi bizning diqqitimizdin chette qéliwatidu."

Melum bolushiche, Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushning yuqiri pellige chiqishigha egiship, Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki munasiwet pütünley bashqa yönülüshke qarap mangmaqtiken. Beziler bu halgha qarap xitay analizchi wang lishyongning "Ehwal mushundaq dawam qilsa bu jay ikkinchi pelestin bolup qélishi mumkin" dégen hökümini melum asasqa ige iken, déyishke mayil bolmaqtiken.

Toluq bet