Uyghurche derslik kitablardiki "Suyiqestler" we xitay hökümitining Uyghur siyasiti

Muxbirimiz eziz
2021-04-05
Share
Uyghurche derslik kitablardiki Xitay hökümiti ishligen "Térrorluqqa qarshi küreshtiki xirislar" namliq höjjetlik filimning 4-qismidin kesip élin'ghan.
Social Media

Uyghur diyarida on nechche yildin buyan ishlitilip kelgen bashlan'ghuch we ottura mektep derslik kitablirining 2016-yilining axirlirigha kelgende ushtumtutla "Éghir mesile bar kitablar" dep yighiwélinishi hemde mezkur kitabni tüzüsh guruppisidiki bir qatar Uyghur ziyaliylirining qolgha élinishi Uyghur jem'iyitini qattiq chöchütken hadisilerning biri bolup qaldi. Bolupmu mushu derslik kitablirigha chétilip ma'arip nazaritining sabiq naziri sattar sawut, mu'awin naziri alimjan memtimin, "Shinjang ma'arip neshriyati" ning mes'ulliridin abdurazzaq sayim we tahir nasirning perde arqisidiki "Qomandanlar" dégen namni élishi, mezkur derslik kitablirigha qelem tewretken Uyghur ziyaliyliridin yalqun rozi we wahitjan osmanning éghir qamaqqa höküm qilinishi tashqi dunyagha nurghun so'allarni qaldurup ketkendi'i. Xitay hökümiti ishligen "Térrorluqqa qarshi küreshtiki xirislar" namliq höjjetlik filimning 4-qismida mana mushu derslik kitab mesilisige alahide orun ajritilghan bolup, buningdiki bir qisim "Gumanliq nuqtilar" xitay hökümitining aghzidin ashkara boldi.

Filimdiki uchurlarda éytilishiche, Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazariti rehberliri "Térrorluq we esebiylik" ke qutratquluq qilish mezmunidiki köpligen tékistlerni bashlan'ghuch we ottura mekteplerning til-edebiyat derslikige kirgüzüsh heqqide yolyoruq bergen؛ yalqun rozi we wahitjan osman bolsa ene shu xildiki "Milliy öchmenlikni terghib qilghuchi tékistler" ni teyyarlighan. Mushu xildiki "Xata" mezmunlarning biri ikkinchi qétimliq "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" ning rehberliridin exmetjan qasimining meydisidiki "Azadliq" ordéni bolup, filimda bundaq bir resimning derslik kitabqa kirgüzülüshi "Pütünley xata bolghan" déyilidu. .

Amérikadiki Uyghur tarixshunasliridin doktur qahar baratning qarishiche, yillardin buyan Uyghur diyaridiki türlük metbu'atlarda keng tarqalghan exmetjan qasimining süritidiki ordénini bu qeder prinsipqa kötürüp chiqishning özi xitay hökümitining Uyghurlarni basturishidiki köpligen ashkara bahane-seweblerning biri iken.

Musteqil közetküchi ilshat hesenning bildürüshiche, xitay hökümiti ta yéqinqi mezgillergiche "Uyghurlarning heqqaniy kürishi" dep ashkara ten alghan ili inqilabi we uchturpan qozghilingi heqqidiki bayanlar 2016-yilidin kéyin yuqiri pellige chiqishqa bashlighan Uyghurlarni basturush kürishide "Esebiylik we térrorluqqa qutratquluq qilish" mezmunidiki hadisilerdin bolup qalghan. Emma bu mahiyette xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqidiki "Zaman'gha maslashqan" bahanidin bashqa nerse emes iken.

Mezkur teshwiqat filimidiki chüshendürgüchi xadim Uyghur yéqinqi zaman tarixidiki "Yette qizlirim" témisida keng tarqalghan tarixiy hadisini "Xenzulargha qarshi turushni terghib qilghan mezmun" dep chüshendüidu. Emma del shu chüshendürüsh bériliwatqanda körsitilgen derslik kitab béétide esli tékisttiki hujum obyéktining "Manju qoshuni" ikenliki körsitilgen. Bu xil ashkara saxtipezlik ijtima'iy taratqulardimu keng hembehirlinip, xitay hökümitining Uyghurlargha qarshi "Suyiqest" qiliwatqanliqi, dep mesxire qilin'ghanliqi melum. Bu heqte söz bolghanda ilshat hesen nöwette xitay hökümitining neziride eyni waqitta xitay kompartiyesiningmu esheddiy düshmini bolghan gomindang hökümiti bolsun yaki xitaygha 300 yildin artuq hökümranliq qilghan manjular bolsun bularning birdek "Xitay döliti" ning simwoli hésablinidighanliqini, bulargha qarshi chiqqan Uyghurning kürishi "Eksiyetchilik" bolidighanliqini, eyni waqitlarda gomindanggha we manjulargha qarshi küresh qilghan xitaylarning qarshiliqi bolsa "Wetenperwerlik" hésablinidighanliqini, mushuning özi xitayning neziride Uyghurning herqachan "Düshmen" dep qarilidighanliqini körsitidighanliqini alahide tekitlidi.

Bu xil ziddiyetlik uchurlar asasida teyyarlan'ghan filim Uyghur tamashibinlar arisidimu küchlük eks tesir peyda qildi. Edib yalqun rozining amérikidiki perzentliridin kamaltürük yalqun bu heqte söz qilip, özining bu filimni körgendin kéyin uning qanchilik yalghanchiliq we töhmet bilen tolghanliqi mana men, depla ashkara bolidighanliqini alahide eskertti.

Filimda gewdilendürülgen yene bir nuqta sattar sawut bashchiliqidiki "Ikki yüzlimichi" dep atalghan Uyghur kadirlar qoshuni bash bolup tüzüp chiqqan bu kitablarni yéqinqi yillarda barliqqa kelgen "Térrorluq" weqelirining idé'ologiye asasi bolghan, dégen pikirde eks étidu. Bolupmu ularning "Gherezlik halda milliy öchmenlikni terghib qilidighan mezmunlarni kirgüzüshi" bilen köpligen "Yash térrorchi" larning yétiship chiqqanliqi heqqidiki pikirge misal qatarida "Uyghurlarning milliy qehrimanliri" we "Paji'elik hékayiler" ning bérilishi misal qilinidu. Bu heqte söz bolghanda doktur qahar barat Uyghurlardiki qarshiliqning bu derslik kitab bilen héchqanche alaqisi yoqluqini, eksiche buning sewebi xitay hökümitining zulum we basturushliri ikenlikini tekitleydu. .

Ilshat hesenning qarishiche, höjjetlik filimda alahide tekitlen'gen yéngi derslik kitab heqqidiki melumatlar xitay hökümitining bu derslik kitab "Suyiqesti" ning mahiyitini toluq échip béridiken. Bolupmu yéngi derslik kitabta "Biz junggoluq, bayraq chiqirish murasimi, shinjang junggoning ayrilmas bir qismi' dégendek resimlerning alahide orun alghanliqi" heqqidiki bayanlar xitay hökümitining meqsitining ‍uyghur ösmürlirini kichikidinla xitaygha aylandurush ikenlikining eng janliq ispati iken.

Mezkur filimda kishi ishen'güsiz éghir türme jazalirigha höküm qilin'ghan ma'arip nazaritidiki sabiq Uyghur rehberlerning mejburiy "Towa bayanliri" gha alahide orun bérilgen bolsimu ashu bir yürüsh Uyghurche derslik kitablarni royapqa chiqirishqa biwasite qelem tewretken yalqun rozi we wahitjan osmanning süritidin bashqa uchurlar bérilmeydu. Yalqun rozining amérikidiki oghli kamaltürük yalqun bu heqte söz bolghanda ‍özining séghinish héssiyati bilen birge dadisigha bolghan yürek sözlirini bayan qilip ötti.

Melum bolushiche, xitay hökümiti ishligen bir sa'etlik bu höjjetlik filimda "Uyghurche derslik kitab" mesilisidin bashqa "Térrorchi we esebiy" küchlerning tor dunyasi, saqchi sistémisi, ikki yüzlimichi kadirlar dégendek köpligen amillardin paydilan'ghanliqi qoshumche mawzu sheklide bayan qilinidu. Analizchilar buni "Bir pütün Uyghur jem'iyitini xitay hökümitining 'düshmen' dep qarawatqanliqi" ning ispati. Shunga u muhajirettiki Uyghurlar arisidimu küchlük tesir qozghidi" dep qarimaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet