Xitay da'irilirining Uyghur diyarida chet el eplirini cheklesh agahlandurushi némining béshariti?

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.04.12
xitay-uyghur-diyarida-chetel-ep-cheklesh Xitay da'irilirining “Dowyin” supilirida tarqatqan chet el eplirini cheklesh agahlandurushi. 2024-Yili 8-aprél.
Social Media

Uyghur irqiy qirghinchiliqida biwasite qoli bar bolghan Uyghur diyaridiki xitay j x tarmaqliri we bingtüen saqchi tarmaqliri 8-aprél “Dowyin” supilirida mexsus widiyoluq uqturush tarqitip, rayondiki tor abunitlirini tiktok, X yeni burunqi tiwéttér, yutub, bitkoyin qatarliq ijtima'iy alaqe eplirini yüklimeslikni, yükligenlerning qanuniy jawabkarliqqa tartilidighanliqini qattiq agahlandurghan.

Bu widiyolarda saqchi formisi kiyiwalghan bingtüen saqchisining agahlandurushiche, hökümet chekligen tor betlerge her xil VPN yaki süret tézletküch ishlitip kirish, mewhum meblegh sélish meshghulatigha qatnishish, chégra sirtidiki tor béketlirini ziyaret qilish, xewer körüsh we yaki cholpan qoghliship kino-tiyatir körüsh, matériyal körüsh qatarliqlarning hemmisi tosuqtin atlap torgha chiqish qilmishigha tewe iken.

Eger tor abunitliri yuqiriqi ijtima'iy taratqu eplirini qachilisa we belgilimilerge xilap qilmishi bayqalsa, qolgha élinidiken. Xitayning “Kompyutér uchur tori we xelq'ara torni waqitliq bashqurush belgilimisi” diki alaqidar maddilargha asasen, 15 ming yüen jerimane qoyulup, ijtima'iy ishench kiréditidin 40 nomur tartilidiken.

Xitayning “Bayt dens” shirkitige qarashliq ep tiktok (TikTok) ning amérikaning dölet xewpsizliki we jem'iyet saghlamliqigha ziyan yetküzüwatqanliqi amérika dölet mejlisi ezaliri we hökümet emeldarlirining ortaq tonushigha aylan'ghan؛ amérikaning tiktokni ötküzüwélishi axiriqi basquchqa qedem qoyghan bir waqitta, xitay özining kontrolluqidiki tiktoknimu öz ichige alghan chet el eplirini cheklesh agahlandurushi, küchlük diqqet qozghimaqta.

Ilgiri bingtüen teweside shixenze yéza-igilik institutida oqutquchiliq qilghan nöwette amérikada yashawatqan pa'aliyetchi we musteqil közetküchi ilshat hesenning bildürüshiche, bingtüen xitayning Uyghur élidiki irqiy qirghinchiliqigha  we uning aldi keynidiki barliq Uyghurlarni basturush heriketlirige yantayaq bolush, Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletni basturushta asasliq küch bolup kelgen. Bu  qétim xitayning chet el epliridin agahlandurush uqturushini mexsus bingtüenning saqchi qisimlirining ijtima'iy taratqu  we tor supisida birla waqitta élan qilishi, xitayning rayonda tor bixeterlikini bahane qilghan yene bir qétimliq zor basturushning béshariti bolushi mumkin iken. U bu heqtiki öz endishilirini bildürüp ötti.

Xitay kompartiyesi merkiziy komitéti teripidin 1954-yili qurulghan “Shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtüeni” emeliyette xitayning Uyghur rayonidiki yérim herbiy xaraktérlik qoralliq organi idi. Bu organ qurulghanda, eyni waqitta sherqiy türkistan'gha yürüsh qilghan xitay xelq azadliq armiyesining bir qanchilighan diwiziyeliri bilen gomindangning Uyghur rayonida kommunist xitay hakimiyitige teslim bolghan yüz ming kishilik armiyesi asasliq adem menbesi qilin'ghan idi.Uyghur aptonom rayoni bilen teng derijilik memuriy salahiyet bérilgen bu alahide organ yérim déhqanchiliq igilikidin bashqa, xitayning Uyghur rayonidiki dölet xewpsizlikini qoghdash, jiddiy ehwallar körülgende qoralliq qisimliri we saqchi küchini ishqa sélip basturush wezipisini üstige alghan idi.   Xitay hökümiti 2017-yili Uyghur rayonida tarixta misli körülmigen chong tutqunni bashlighanda, bingtüen buninggha aktip awaz qoshup, yerlik Uyghur, qazaq qatarliq musulman xelqlerni keng kölemde tutqun qilish, lagér we türmilerge qamashta aktip rol oynighan idi. Amérika hökümiti 2020-yili bingtüenning Uyghurlarni basturushta oynighan roli seweblik émbargo yürgüzgen idi.

9-Apréldiki “Bingtüen xewerler tori” ning uchurigha qarighanda, yéqinda xitay jama'et xewpsizlik ministirliqi yéngidin ismi atalghan “Birinchi derijilik jama'et xewpsizliki saqchixanisi” ning tizimlikini élan qilghan bolup, bingtüenning aral sheherlik jama'et xewpsizliki idarisining jyaxézi saqchixanisi, ikkinchi diwiziyening boz yer özleshtürüsh rayoni saqchixanisi, altinchi diwiziye bilen sekkizinchi diwiziyening saqchi ponkitliri, shixenze sheherlik jama'et xewpsizliki idarisi béyjyaw saqchixanisi, 13-diwiziye jyenjyendun saqchixanisi qatarliq alte saqchi idarisi we ponkitliri bu tizimliktin orun alghan.

Bingtüenning tor abunitlirini chet el tor we epliridin agahlandurushi we jama'et xewpsizlik tarmaqlirining derijisini östürüshi otturisida qandaq bir biwasite munasiwetning barliqi éniq bolmisimu, emma xitay hökümitining Uyghur élida dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliqi we Uyghurlarni nishan qilghan barliq basturush heriketliride, bingtüen we uning qoralliq qisimliri asasliq rol oynap kelmekte.

Bu heqte amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi -2023yili 13-dékabir küni élan qilghan “Sherqiy türkistanni saqchilashturush: Uyghur rayonidiki saqchi we xewpsizlik qisimlirining xeritileshtürülüshi” serlewhilik yéngi bir doklatida, xitayning Uyghur rayonidiki saqchi nazaret qurulmisini chüshendürüp, “Xitay azadliq armiyesi” (PLA) bilen “Shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtüeni” (XPCC) mu xitay kompartiyesining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqni élip bérishtiki asasliq ijrachiliri ikenliki körsitip bérilgen idi.

 

 Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi élan qilghan “Bingtüen: xitayning sherqiy türkistandiki yérim herbiy mustemlikichi küchi” serlewhilik yene bir doklatida “Bingtüen 60 yildin buyan, Uyghur élidiki yerlik xelqning barliq heq-hoquqlirigha éghir derijide tajawuz qilip kéliwatqan mustemlikichi organ we xitayning qattiq qolluq bilen basturushida asasliq rol oynawatqan herbiy küch”, dep körsetkenidi.

 

Xitay j x tarmaqlirining mezkur agahlandurushi, ötken hepte Uyghur aptonom rayonluq partkomning mexsus yighin chaqirip, “Shinjanggha munasiwetlik mexpiyetliklerni qattiq saqlash”ni telep qilishining arqisidinla otturigha chiqqan.

Xewerlerdin melum bolushiche, nöwette Uyghur élidiki tor abunitliri we eqlifon qollan'ghuchilarning hemmisi xitay jama'et xewpsizlik da'irilirining “Aldamchiliqqa qarshi turush” namidiki xitay jasusluq yumshaq détalini, kompyutér we eqlifonlargha ornitilghan bolup, mubada biri mezkur yumshaq détal, tiwittér yeni X, bitkoyin qatarliq chet el ijtima'iy alaqe yumshaq détallirini qachilimaqchi bolsa we yaki tam atlap chet el torlirigha chiqmaqchi bolsa, derhal saqchigha agahlandurush signali béridiken. Saqchilar bir demdila yétip kélidiken. Ular bu tor abunitining yene banka hésabini tonglitip qoyalaydiken we téléfon mulazimitini üzüp tashliyalaydiken.

Xewer we doklatlardin melumki, xitay hazir barliq Uyghurlarning uchurlirini “Chong sanliq melumat ambiri” gha toluq yighip, Uyghurlarni 24 sa'et xatirjem közitish, teqibleshni ishqa ashurup bolghan.

“Mukemmel saqchi döliti” namliq kitabning aptori, téxnika semimiyet türining siyaset diréktori, aliy tetqiqatchi jéffiriy keyin (Geoffrey Cain), xitayning Uyghur diyarida tiktok qatarliq chet el eplirini cheklesh toghruluq agahlandurush élan qilishini “Külkilik we bimene qilmish” dep qaraydu.

U radiyomiz ziyaritini qobul qilip bu heqte mundaq dédi: “Xitay saqchilirining xitay puqralirigha ‛tiktokni ishlitishke bolmaydu, qanunsiz‚ déyishi bekmu külkilik. Chünki tiktok xitay kompartiyesi bashqurushidiki ‛bayt dens‚ shirkitige qarashliq. Shundaqla uning xitay nusxasi xitayda omumyüzlük qolliniliwatqan bir ep. Tiktokni ‛qanunsiz‚ dep chekligenliki téximu külkilik. Chünki ular amérikaning tiktokni cheklishini démokratiye we pikir erkinlikige qarshi dep jar sélip, bashqilarni eyiblep turup, eksinche xitayda buni pütünley cheklishi, xitay kompartiyesining intayin mughember,kazzapliqini körsitip béridu.”

Jéffiriy keyin bizning “Bu agahlandurush xitayning Uyghur diyarida yene bir qétimliq chong basturush herikitidin bésharetmu?” dégen so'alimizgha jawab bérip, yene mundaq dédi: “Méningchimu shundaq, xitayda qattiq basturush dawamliq yüz bérip turidu. Chünki xitay hökümiti puqralarning barliq intérnét alaqisini közitip, kontrol qilidu. Hemme kishining tordiki meshghulatlirini hemme uchurlirini yighidu we qachanki ular basturush élip barmaqchi bolsa, mushu xildiki agahlandurush élan qilidu. Bu nahayiti qorqunchluq ehwal. Sherqiy türkistanda yüz bériwatqanlargha kelsek, xitay hökümiti u jayni yuqiri téxnikiliq kontrol qilishning tejribe meydani qilip kelgen. Uyghurlarni lagérlargha qamash, ular heqqidiki uchur ambarlirini qurush qatarliqlarning hemmisi teqib-nazaret sinaqliridur. Nöwette hökümetning jasusluq eplirini pütün xitay puqralirigha mejburiy qachilitishqa bashlighanliqi, xitay hökümitining xatirjemsizlikini körsitip béridu. Xitay hökümiti bu arqiliq héchqandaq erkinlik yochuqi qaldurmasliqni istimekte.”

Jéffiriy yene xitay boyichimu jasusluq eplirini qachilashqa mejburlishining xitaydiki siyasiy muqimsizliqni ipadileydighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Xitay hökümitining pütkül ahalini kontrol qilishni istewatqanliqi emeliyette xitayning siyasiy muqimsizliqini körsitip béridu. Méningche, emeliyette xitay hökümitining eng qorqidighini yenila sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliq jinayitini ispatlaydighan delillerning ashkarilinip kétishidur. Ular Uyghurlarning ijtima'iy alaqe toridiki awazini öchürüsh arqiliq, delillerni yoq qilmaqchi, chünki tarqalghan munasiwetlik uchurlar yighilghanda, xitay hökümet emeldarlirining irqiy qirghinchiliq jinayi jawabkarliqini sürüshte qilishtiki pakitqa aylinidu.”

Intérnét torini we kishilerning uchur alaqisini eng ilghar teqib téxnikiliri bilen üzlüksiz nazaret qilishni kücheytiwatqan xitay hökümiti, 2024-yili kirishi bilen memliket miqyasida torda “Ösek söz” tarqitishqa zerbe bérish herikitini qanat yaydurmaqta. Buning bilen xitay yerlik j x tarmaqlirining Uyghur diyarida élip bériwatqan torda “Ösek söz” tarqitishqa zerbe bérish herikitining salmiqi hessilep kücheytkenliki melum bolmaqta. Bu heqte “Shinjang xewerliri” tori altay, chöchek, aqsu, bortala, xoten qatarliq jaylardiki j x tarmaqliri 19-mart küni atalmish torda “Ösek söz” tarqitip jazalan'ghan 10 tipik déloni élan qilghanidi.

-8 Aprél, Uyghur diyaridin bir chet ellik sodigerning radiyomizgha inkas qilishiche, nöwette xitayning chet el torliri we eplirini ishletmeslik heqqidiki agahlandurushi, Uyghur diyaridin tarqitidighan barliq radiyo - téléwiziye we ijtima'iy taratqu qatarliqlarda toxtimay qoyuluwatqan bolup, ismini ashkarilashni xalimighan bu sodigerning bildürüshiche, yene bir tereptin xitay saqchilirining tuyuqsiz öy we méhmanxanilargha kirip, xalighan Uyghurlarning téléfonlirini tekshürüp we tutqun qilishqa bashlighan. Buning bilen Uyghur diyarining weziyitide qaytidin jiddiylik peyda qilmaqta iken.

2015‏-Yili 6-awghust Uyghur aptonom rayonluq da'iriler “Shinjang intérnét tori qanunsiz we nachar uchurlarni pash qilish supisi” ning resmiy échilghanliqini élan qilghan idi. Mezkur “Pash qilish supisi” ni yolgha qoyushi, xitayning Uyghur diyarida irqiy qirghinchiliq siyasitining deslepki bashlinish qedimi hésablinidu. Uyghur aptonom rayonidiki tor-alaqe uchurliri ishxanisining mudiri lo fuyung eyni chaghda, “Intérnét tori idé'ologiye sahesidiki asasliq jeng meydani” dep körsetkenidi.

-2016Yiligha kelgende, xitay saqchiliri rayondiki tor abunitlarning yanfon we kompyutérlirigha hökümetning nazaret eplirini sepleshni mejburiy ishqa ashurghanidi. 2017-Yili bolsa xitay hökümet tarmaqliri Uyghur we bashqa musulman milletlerning ündidardiki meshghulat xatirilirige asasen,keng kölemlik tutqun qilish herikitini bashlighanidi.

Xelq'araliq kishilik hoquq organliri we axbaratlarda Uyghur irqiy qirghinchiliqi heqqide élan qilin'ghan ispatliq doklatlarda körsitilishiche, 2017-yilidin étibaren, Uyghur diyarida bir milyondin üch milyon'ghiche bigunah insanlarning, lagér we türmilerge qamighanliqi, hetta emeliy sanning yenimu jiq bolushi mumkinliki otturigha qoyulup kelmekte.

Xitay hökümitining yéqindin buyan bir yaqtin chet ellerdiki özige mayil döletler we “Islam hemkarliq teshkilati” gha oxshash organlar wekillirini Uyghur élige apirish, bir qisim Uyghurlarning chet'ellerge chiqishigha ruxset qilish we yene bir qisimlirining yurtlirigha bérishigha ruxset qilish arqiliq rayondiki weziyetning normalliqini teshwiq qilmaqta. Mushundaq bir waqitta xitayning yene bir tereptin ilgirilep uchurni kontrol qilishqa bashlighanliqi bolupmu chet'el epliridin agahlandurushi diqqet qozghimaqta.

Ilshat hesen ependining tekitlishiche, xitay hökümet emeldarliri tiktok, X yeni tiwittér, féysbuk qatarliq ijtima'iy alaqe supilirida hésab échip, Uyghur irqiy qirghinchiliqini inkar qilishta keng paydilanmaqta. Xitay minglarche tor cholpanlirini ishqa sélip bu xil chet el ijtima'iy taratqulirida xitayning Uyghurlargha tutqan siyasitini perdazlap körsitiwatqan bir waqitta, Uyghur diyaridiki j x tarmaqlirining ammini bu xil chet el ijtima'iy taratqu epliridin agahlandurushi, xitay hökümitining özining menpe'etige kelgende, neqeder mentiqsiz ikenlikini körsitip béridiken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining sabiq xitay ishliri diréktori, doktor sofiy richardson (Sophie Richardson) ziyaritimizni qobul qilip, xitay saqchi da'irilirining Uyghur diyaridiki tor abunitlirigha tarqatqan agahlandurushigha inkas qayturup mundaq dédi: “Biz xitay hökümitining buningdin xéli burunla Uyghur diyarida torni pütünley qamal qilip kelgenlikini bilimiz. Shunga bu xil cheklimiler yéngiliq emes, hazirqi bu agahlandurush, xitayning amérikaning tiktokqa qaratqan cheklimisige qarshi inkasi bolushi mumkin. Qandaqla seweb bolushidin qet'iynezer, pikir erkinliki xelq'ara kishilik hoquq qanunlirigha asasen we xitay qanunidimu qoghdilishqa tégishlik bolghan eqelliy insan hoquqidur. Halbuki, xitay hökümitining rayonda basturushini dawam qiliwatqan bir waqitta yene tor alaqisini cheklep, Uyghur rayonining ichidikiler bilen sirtning alaqisini pütünley üzüp tashlashqa urunmaqta. Eger xitay hökümitining mislisiz basturush siyasetliri rayonda ishqa yarighan bolsidi, ularning yene bu yéngi cheklimilerni yolgha qoyushqa éhtiyaji qalmas idi.”

Xitay qanun organliri uchur alaqe wasitilirini nazaret qilip bashqurushni üzlüksiz kücheytip kelmekte. Xitay j x organliri tarqatqan chet el epliridin agahlandurush uqturushi, chet ellerdiki Uyghurlar qollinidighan Facebook we X qatarliq ijtima'iy taratqularda jiddiy inkas peyda qilghandin bashqa yene Uyghurlarning weziyitige qarita endishilerni kücheytmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.