Уйғур дияридики қәдимки тиллар сиясий ихтилап темисиға айлинип қалди

Вашингтондин мухбиримиз әркин тәйярлиди
2024.04.23
xitay-xettatliq-osmur-uyghur-sinip Корла шәһири қара юлғун йезиси төвән доға кәнтидики оқуғучилар хитай хәттатлиқини мәшиқ қиливатиду. 2020-Йили 28-июл, корла
www.ts.cn

Йеқинда хитайниң һөкүмәт таратқулирида “дөләт ортақ тил-йезиқи” ниң уйғур диярида қоллинилиши, буниңдин тәхминән 2000 йиллар бурун йәни хитай тарихидики ғәрбий хән сулалиси дәвридин башланғанлиқини билдүрүши, илмий вә сиясий муназирә вә ихтилапларға сәвәб болмақта. Хитайниң һөкүмәт таратқулириниң қәйт қилишичә, хитай һөкүмити 2017-йилдин бери уйғур диярида техиму кәң көләмлик һәм мәҗбурий омумлаштуруватқан “дөләт ортақ тил-йезиқи” униң ғәрбий хән сулалисидин бери тарқилиши вә ишлитилиши асасиға қурулған икән. Уйғур аптоном районлуқ парткомниң нәшрият әпкари болған “шинҗаң гезити” ниң йеқинда елан қилған бу һәқтики бир обзорида ейтилишичә, хитай тилиниң уйғур дияриға ғәрбий хән дәвридин башлап тарқилиши вә ишлитилиши “шинҗаңдики һәр милләт аммисиниң җуңхуа мәдәнийитини етирап қилғанлиқини толуқ әкс әттүрмәктә” икән. Һалбуки, мутәхәссисләр қәдимки йезиқларни заманиви уқум болған “ортақ тил” ға бағлап башқиларниң кимликини шәрһләшкә қарита җиддий соал қоюшмақта.

“шинҗаң гезити” бу қарашни 2017-йилидин башлап уйғур диярида ши җинпиңниң “йеңи дәврдики шинҗаңни башқуруш истратегийәси” кәң көләмлик иҗра қилиниши билән уйғур тили районниң һөкүмәт вә маарип системисидин сиқип чиқирилған, хитай тили районда “җуңхуа миллити ортақ еңи бәрпа қилишниң өткили” сүпитидә омумлаштурулуватқан бир вақитта оттуриға чиқарған.

“шинҗаң гезити” ниң обзорида қәйт қилинишичә, хотәнниң нийә харабиликидин тепилған хитайчә яғач пүтүкләр “хән дәвридә чадома (хитай мәнбәлиридә “җиңҗө” ) дөлити һөкүмранлиқ қатлиминиң иҗтимаий алақилиридә хитай тил-йезиқини омумйүзлүк қолланғанлиқини ипадилимәктә” икән. Лекин мутәхәссисләр хотәндин 2000 йил бурунқи дәвргә аит хитайчә яғач пүтүкләр тепилиш билән бир вақитта йәнә нурғун миқдарда қәдимий һинди-явропа тиллириниң бир диялекти болған карушти тилиға даир тариша пүтүклириниңму тепилғанлиқини әскәртиду. Җорҗ вашингтон университетиниң хитай вә оттура асия тарихий бойичә ярдәмчи пирофессори ерик шлусел (Eric Schluessel) хитай йезиқиниң тепилишини “мәдәнийәт кимлики” ниң испати, дәп хуласә чиқириш мәсилини бәк аддийлаштурувәткәнлик, дәйду.

 Ерик шлусел 19-апрел радийомизға әвәткән бу һәқтики язма инкасида мундақ дәйду: “хитай йезиқиниң тепилишини мәдәнийәт кимликиниң испати, дәп хуласә чиқириш мәсилини бәк аддийлаштурувәткәнлик, һәтта буни муназирә қилишқиму әрзимәйду. Әлвәттә, өтмүшниң мәлум басқучлирида, хитай йезиқи һазир шәрқий түркистан, дәп қариливатқан бу районниң мәлум җайлирида ишлитилгән. Бу пәқәт хитайчә язидиған, бирақ пәрқлиқ мәдәнийәт вә тил арқа көрүнүшигә игә болған хәлқләрни ипадә қилиду. Һалбуки, бу районда тарихий җәһәттин башқа йезиқ системилириму ишлитилгән. ”

Лекин “шинҗаң гезити” ниң обзорида хитайниң вей, җин, җәнуби вә шималий сулалиләр дәвридә хитай тил-йезиқи һәр қайси милләтләрниң ортақ алақә қоралиға айланғанлиқи, буниң сүй вә таң дәвридә техиму күчәйгәнлики, турпанниң астанә қәбристанлиқидин тепилған куңзи килассик әсәрлириниң парчилири буниң испати икәнлики тәкитләнгән. Ерик шлоселниң қаришичә, “ортақ тил” бу районниң һазирқи тил, хәлқ вә территорийә мунасивәтлиридики заманиви чүшәнчини асас қилған болуп, килассик хитай тили муһим мәмури һәм әдәбий тил болсиму, әмма бу шу дәврдики кишиләрниң өзлирини һазирқи заманиви уқумдики “хитай” дәп тәрипләйдиғанлиқини көрсәтмәйдикән.

Ерик шлосел мундақ дәйду: “хитай йезиқиниң болуши хитай тилиниң ‛ортақ тил‚ қилип ишлитилгәнликини көрситиду, дегән бу қараш йеқинқи замандики тил, хәлқ вә территорийә мунасивәтлириниң һазирқи заманиви чүшәнчисини асас қилиду. Маарип тәрбийәси алған һәрқандақ киши шуни билидуки, японийәликләр, корейәликләр, вийетнамлиқлар вә башқилар килассик хитай йезиқини ишләткән. Чүнки, килассик хитайчә тәрәққий қилған интайин муһим мәмурий вә әдәбий тил. Әмма бу әйни вақитта уларниң өзлирини һазирқи заманиви уқумдики ‛хитай‚ дәп тәрипләйдиғанлиқини билдүрмәйду. ”

Лекин америкадики роз-һулман технологийә институти хитай тәтқиқат түриниң тәтқиқатчиси, пирофессор тимоси грос (Timothy Grose) ниң қаришичә, уйғур дияридин тепилған хитай тил-йезиқлирини хитайниң һазирқи дәврдики “дөләт ортақ тили” ға бағлаш “йиргинчлик” икән. Тимоси грос 20-айрил радийомизниң бу һәқтики зияритини қобул қилғанда мундақ деди: “әлвәттә, хитай компартийәсиниң өлчими бойичә ейтқандиму, мәлум җайдин тепилған хитайчә текистләрни униң һазирқи дәврдики ‛дөләт ортақ тили‚ ни омумлаштуруш тиришчанлиқиға бағлаш бәк йиргинчлик. Болупму миллий дөләтниң өзи бир заманиви уқум икәнликини көздә тутқанда техиму шундақ.”

 Тимоси гросниң қәйт қилишичә, бу хил хуласә йәнә хотәндә байқалған санскрит тилидики будда номи текистлиригә қарап, һиндистан бу районда “ортақ тил” ни омумлаштурған, дегәнгә охшашла “күлкилик” икән.

Тимоси грос мундақ дәйду: “әдәп билән ейтқанда, бу худди хотәндин байқалған будда номи текистлири қәдимки һиндистанниң бу районда ортақ тилни омумлаштурушқа тиришқанлиқини испатлайду, дейиш билән охшаш. Әлвәттә, бу һазирқи һиндистан һөкүмити бу йәрдин тепилған санскрит йезиқлири шинҗаңниң мәлум җәһәттин һиндистан билән изчил алақини сақлап кәлгәнликини испатлайду, дегинидәкла бир күлкилик иш.”

 “йипәк йоли” буддизм мәдәнийитини тәтқиқ қилғучи бәзи алимларниң қәйт қилишичә, йипәк йолиниң түгүни болған уйғур дияридин 24 хил қәдимки йезиқ тепилған болуп, хитай йезиқи бу йезиқларниң пәқәт аз бир қисмини тәшкил қилидикән. Бу саһәдики тәтқиқатчиларниң бири, америкада турушлуқ доктор қаһар барат 22-айрил бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда, бу район қәдимдә бир мәзгил һон, җуҗан (роран) , ақ һон, сиянпи қатарлиқ хәлқләрниң контроллуқида болған болсиму, әмма көпинчә вақитларда йәнила түркий хәлқләрниң игидарчилиқида болғанлиқини тәкитләйду. Униң көрситишичә, бу райондики бәзи қовмлар хитай йезиқи арқилиқ өзиниң тилини йезишқа тиришип баққан болсиму, әмма ахирида түркий хәлқләр йәнила соғдилар елип кәлгән елипбәлик йезиқни өзләштүргән икән.

Лекин “шинҗаң гезити” ниң обзори хитай сулалилири билән уйғур дияриниң мәдәнийәт алақиси аҗизлашқан 10-әсирдин 13-әсиргичә болған дәврләрдики қудрәтлик уйғур дөләтлиридин қараханийлар һәм идиқут уйғур дөләтлири һөкүм сүргән мәзгилләрдә хитай тилиниң ғәрбий диярдики қовмлар арисида асаслиқ алақә тили болғанлиқини билдүрмәктә. Һалбуки, җорҗ вашингтон университетидики ерик шлосел милади 10-әсирдин башлап түрк тилиниң шәрқ диялектлириниң уйғур диярида техиму кәң омумлашқанлиқини қәйт қилмақта. Ерик шлосел мундақ дәйду: “омуми җәһәттин ейтқанда, милади 10-әсирдин бурун бу районда хитайчә, тибәтчә, парсчә, сакчә, тохарчә, йәһудий парсчиси, хақанийә түркчисини өз ичигә алған көп хил тил ишлитилгән. Милади 10-әсирдин башлап (қәдимки) түрк тилниң шәрқ диялектлири, болупму биз ‛чағатай тили‚ дәйдиған түрк тили кейинки вақитларда парс тили билән биргә әдәбий тил сүпитидә ишлитилип кәлди.”

Әмма тимоси грос хитай һөкүмәт таратқулириниң обзорида, йәрлик тилларниң, болупму оттура әсир уйғур тили болған “чағатай тили” вә шу йезиқтики әдәбий текистләрниң қанчилик муһимлиқиға көз юмулғанлиқини билдүрди.

Тимоси грос мундақ дәйду: “әлвәттә, бу обзор райондики йәрлик тил-әдәбиятниң қанчилик муһим икәнликигә көз юмған. Болупму райондики йәрлик әдәбий текистләргә, җүмлидин 15-әсирдики илим вә орда тили болған чағатай тилиға охшаш тилларға көз юмулған. Һалбуки, бу тил районда сәрхиллар тәбиқисини тәрбийәләшниң муһим қорали болуп кәлгән. ” тимоси гросниң қәйт қилишичә, бу обзорда хитайниң “ортақ дөләт тили қануни” чиқирип, хитай тилини алға сүргәнлики қәйт қилинған болсиму, әмма аптономийә қанунидики аз санлиқ милләтләргә бәргән өз тилини ишлитиш вә тәрәққий қилдуруш һоқуқиға көз юмулмақта икән. Тимоси грос “биз уларниң хитай қанунида бекитилгән бу һоқуқларға бузғунчилиқ қилғанлиқини көрүватимиз” дәп көрсәтти.

Хитай һөкүмәт таратқулириниң көрситишичә, дөләт ортақ тилиниң омумлишиши “шинҗаңдики һәр қайси милләтләрниң илим-пән, мәдәнийәт сәвийәсини өстүрүп, һәр милләт кишилириниң игилик тиклиши вә ишқа орунлишишини илгири сүридикән” , шундақла бу “шинҗаңдики һәр милләт хәлқиниң, җүмлидин пүтүн мәмликәт хәлқиниң түп мәнпәәтигә мас келидикән. ” обзорда йәнә дөләт ортақ тилиниң “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ суғурушни илгири сүрүш, җуңхуа миллити ортақ еңини һеқиқи рәвиштә мустәһкәмләп, һәр милләт кишилириниң җуңхуа миллитигә уюшуш вә мәркәзлишиш күчини үзлүксиз юқири көтүрүшкә пайдилиқ” икәнлики тәкитләнгән.

Хитай қануни аз санлиқ милләтләрниң өз ана тилини ишлитиши вә тәрәққий қилдурушини рәт қилмисиму, лекин уйғур аптоном районлуқ маарип назарити 2017-йили 7-айда буйруқ чүшүрүп, райондики мәктәпләрдә уйғур тилида дәрс өтүшни мәни қилған. Әйни вақитта хотән вилайәтлик маарип идариси оқуғучи-оқутқучиларниң мәктәптә уйғурчә сөзлишиниму чәклигән, хилаплиқ қилғучиларға чарә көрүлидиғанлиқини агаһландурғаниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.