Edliye sanliq melumat ambiridiki Uyghur DNA uchurlirining kélish menbesi so'al peyda qildi

Muxbirimiz erkin
2021-07-01
Share
qan-tekshurush-dna.jpg Uyghur déhqanlarni yighiwélip qan ewrishkisi éliwatqan körünüsh.
xjem.gov.cn

Xelq'ara Y xromosomiliq irsiyet génliri (haplotype) sanliq melumat ambirigha xitay tetqiqatchiliri teripidin yüklen'gen erkek DNA sidiki Y xromosomi ewrishkilirining kélish menbesi, xelq'ara gén tetqiqatchilirida endishe peyda qilghan.

Gén tetqiqatchilirining ilgiri sürüshiche, xitay tetqiqatchilirining mezkur sanliq ambirigha yükligen sanliq melumatliridiki Uyghur, tibet, tunggan we Uyghur élidiki bashqa az sanliq milletlerge a'it erkek Y xromosomilirining mejburiy élinmighanliqi, ularning öz raziliqi bilen bergenlikide jiddiy gumanlar bar iken.

Hazirgha qeder bu sanliq melumat ambirigha 300 mingdin artuq erkek DNA sining Y xromosomi yüklen'gen. Xitay tetqiqatchilirining ‍özila uninggha xitay, Uyghur, tibet, tunggan we xitaydiki bashqa az sanliq milletlerni öz ichige alghan 38 mingdek erkek Y xromosomini yükligen bolup, ular bu Y xromosomi ewrishkiliri DNA igilirining raziliqi bilen élin'ghanliqini ilgiri sürgen.

Biraq xitay da'irilirining 2016-yildin bashlap heqsiz "Omumi xelq salametlik tekshürüshi" namida Uyghur we Uyghur élidiki bashqa musulman az sanliq milletlerning bi'ologiyelik uchuri we DNA ewrishkilirilirini toplighanliqi melum. Bélgiyediki "Lüwwen katolik uniwérsitéti" ning hésablash bi'ologi yiwés mori'o bu ehwalni tunji bolup bayqighan we bu jehettiki endishilirini ashkara otturigha qoyghan tetqiqatchilarning biri.

Uning éytishiche, xitay tetqiqatchiliri yükligen Y xromosomi ‍ewrishkilirining 10 pirsentini Uyghur we tibetlerdek kemsitishke uchrash xewpi yuqiri az sanliq milletlerning teshkil qilishi uning diqqitini qozghighan.

Yiwés moré'o 30-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Uning texminen 10 pirsentini az sanliq milletler teshkil qilghan. Men bu nisbetni asan ziyankeshlikke uchraydighan az sanliq milletler, dep qaridim. Bu az sanliq milletler ichide tibet we musulman az sanliq milletlerni kemsitishke we jazalashqa uchrash xewpi yuqiri, asan ziyankeshlikke uchraydighan xelqler bolup, ularning ewrishkilirini bek nazuk mesile dep hésablidim. Bu ewrishkiler 10 ming etrapida bolup, buning 4 den bir qismi Uyghurlargha a'it."

Yiwés moré'oning éytishiche, xitay DNA sanliq ambirining zor kölimi qanun da'irilirining délo pash qilish ‍üchün ishlitishige nisbeten bek binormal iken. Yiwérs moré'o: "Men asasen saqchilarning jinayetni pash qilishta ishlitidighan edliye DNA ewrishkisi toghrisida ishlep kéliwatqinimgha uzun bolghan yeni buninggha 3 yildek bolghan. Men xitayning bundaq zor kölemlik DNA sanliq ambirigha i‍ge bolushi qanun da'iriliri ishlitidighan normal yol emeslikini kördüm."

U yene Uyghur élide 12 yashtin yuqiri hemme kishining qan ewrishkisi toplan'ghanliqi, xitayda ghayet zor kölemdiki erkek DNA sandini qurulghanliqini bildürüp, "Bu nuqtida bundaq zor kölemlik sanliq melumatning qanun ‍ijra qilghuchilar teripidin ishlitilishini yaxshi emeliyet dégili bolmaydu. Chünki, bundaq zor kölemlik sanliq melumat qanun ‍ijrachilirining jinayetni pash qilish iqtidarini azaytipla qalmay, belki yene kemsitish we kontrol qilishning her xil shekillirini barliqqa keltüridu" dédi.

Erkek DNA sning Y xromosomi jinayi ishlar délolirini éniqlashta bolupmu basqunchiliq jinayitini éniqlashta halqiliq yip uchi bilen teminleydiken. Shunga, bu xil jinayetlerni éniqlashqa qulayliq bolushi üchün 2000-yili gérmaniyelik ikki tetqiqatchining bashchiliqida "Y Xromosomiliq irsiyet génliri (haplotype) sanliq melumat ambiri" qurulghan.

"Xelq'ara ‍edliye génitik jem'iyiti" ning bash katipi, gérmaniye kolén uniwérsitétining molékula bi'ologiyesi we gén ilmiy proféssori pétér shinaydér Y xromosomining jinayet délolirini pash qilishtiki roli heqqide toxtilip, bu sanliq melumat ambirining her xil kishilerni öz ichige élishining bek muhim ‍tikenlikini bildürdi.

Pétér shinaydér mundaq deydu: "Y Xromosomi sanliq melumat ambiri mesilisige kelsek, uningdiki sanliq melumatning qanchilik köp perqliq ahalilerge wekillik qilishi shunchilik muhim hem paydiliq. Mesilen, bir misalni alsaq, eger sizde xitaydin kelgen ewrishke bolsa, bu xitaydiki herqandaq bir étnik guruppining bu meyli köp sanliq xitaylarning bolsun yaki bashqa milletlerning jümlidin shinjangdiki Uyghurlarning we yaki tunggan, tibetke oxshash bashqa milletlerning bolsun bu milletlerning beziliride xitaylarda körülmeydighan bir xil xeplotayip (Haplotype) bar."

Proféssor shinaydérning qarishiche, DNA ewrishkilirining raziliq bilen élinish yaki élinmasliqi bir qanuni mesile bolup, uning ilmiy tetqiqat bilen alaqisi yoq iken. U mundaq deydu: "Elwette bayatinqi so'al bir qanuni mesile, raziliq bilen élish yaki almasliq mesilisi bolup, elwette uning ilmiy tetqiqat bilen héchqandaq alaqisi yoq. Bu sanliq melumat ambirini bashquruwatqan bérlindiki lutiz ro'éwér bilen sasha wulliwayt manga her bir ewrishkining raziliq bilen élin'ghan-élinmighanliqini tekshürüsh qurulmisi yoq ‍ikenlikini éytti. Ular buningda özlirining ‍ilmiy zhurnallargha tayinidighanliqi bildürüp, eger bu ilmiy zhurnallarda élan qilinsa biz bu sanliq melumatni qobul qilimiz we uni raziliq bilen élin'ghan, dep qaraymiz, dédi."

Lékin yene bezi tetqiqatchilarning qarishiche, Uyghur we Uyghur élidiki bashqa musulman milletlerning DNA uchurini raziliq bilen bérish-bermeslik erkinliki mewjut emes ‍iken.

Amérikadiki massachuséttis téxnologiye instituti ghol hüjeyre tetqiqat ornining diréktori, doktor maysem mutellipowaning qarishiche, xelq'ara ilim sahesi Uyghur élining weziyitini közde tutup, xitayning Uyghur we bashqa türkiy milletlerge alaqidar DNA sanliq melumatlirini qobul qilishni birdek ret qilishi kérek iken.

Maysem mutellipowa 30-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Uyghur yaki bashqa türkiy xelq erkekliri hetta buninggha raziliq bildürüp imza qoydi, dégendimu, ular ‍özlirining DNA melumatini özi xalap emes, belki bésim astida amalsiz béridu. Mana bu bir mesile. Hetta ular élan qilghan bezi maqalilardimu erkeklerdin élin'ghan ewrishkilerning raziliq bilen élin'ghan élinmighanliqi éniq emes. Belkim, bu erkeklerning jaza lagérliridin bolush éhtimalliqi mewjut."

Maysem mutellipowaning qeyt qilishiche, shunga, xitayning bu qehettiki sanliq melumatlirigha ishen'gili bolmaydiken. U: "Ular génétik arxip qurup chiqip, buni tetqiqatlardimu qollanmaqta. Siz körgendek xitayning her qaysi uniwérsitétliridiki tetqiqatchilar tetqiqat maqalilirini xitay saqchilirining hemkarliqida teyyarlap élan qiliwatidu. Shu seweblik ularning raziliqi élindi, désimu uninggha ishen'gili bolmaydu" dédi.

Bélgiye lüwwén katolik uniwérsitétidiki tetqiqatchi yiwén moré'oning éytishiche, ilmiy tetqiqatta bolupmu Uyghurlargha oxshash weziyettiki kishilerning raziliqini alghanda pewqul'adde diqqet qilish kérek iken.

U mundaq deydu: "Sizning hökümranliqingizdiki, yaki ajiz orundiki kishilerning raziliqini élishta pewqul'adde éhtiyatchan bolushingiz kérek. Bolupmu mehbuslarda pewqul'adde éhtiyat qilishingiz lazim. Bundaq ehwalda kishilerdin qoshulamsen-yoq, dep sorisingiz, öch élishidin qorqup qoshulimen, deydu. Shunga men üchün jazalashqa uchrawatqan bir az sanliq milletning raziliqini alduq déyish bek mentiqiliq emes" dédi.

Melum bolushiche, nöwette "Y Xromosomiliq irsiyet génliri sanliq melumat ambiri" ‍özidiki Uyghurlargha alaqidar bir qisim sanliq melumatlirini chiqiriwetken.

"Tebi'et" tor zhurnilining xewiride "Y Xromosomiliq sanliq melumat ambiri" gha yüklen'gen Uyghur arxipi 8 sanliq melumat topini ‍öz ichige alidighanliqi, "Tebi'et" zhurnili Uyghur sanliq melumatlirini yükligen 15 neper xitay tetqiqatchigha élxet yézip, DNA igilirining raziliqini alghan-amighanliqini sorighanliqi, biraq ulardin peqet sichüen uniwérsitétining gén tetqiqatchisi xo yipingning jawab qayturup, DNA igilirining raziliqini alghanliqini bildürgenlikini ilgiri sürgenliki tekitlen'gen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet