Гөрүгә елиниватқан уйғурлар вә хитайниң уйғур сиясити

Мухбиримиз әзиз
2020-11-11
Share
lager-tanamq-tarqitish.jpg «Тәрбийәләш лагери» дики «оқуғучилар» ятақниң ишикиниң төшүкидин қачисиға қоюп бәргән тамақни йемәктә. 2018-Йили өктәбир. (Орни ениқ әмәс)
Oqurmen Teminligen

Муһаҗирәттики уйғурларға өткән бирнәччә йилда мәлум болушқа башлиған миңлиған кишиниң бир кечидила из-дерәксиз ғайип болуп кетиши уларни лагерға бағлап тәсәввур қилишқа мәҗбурлап келиватқан һадисиләрниң биридур. Болупму бу кишиләр арисида кишиләргә бәкрәк билингән вәқәләр чәтәлләрдики бир қисим актипларниң уруқ-туғқанлири өзлириму һечнәрсидин хәвәрсиз һалда гөрү обйекти болуп қелиш һәмдә хитай һөкүмитиниң бу тутқунларни чәтәлләрдики өзлиригә қарши чуқанларни җимиқтуруш вастисиға айландуруш урунуши болди. Хитай һөкүмити қоллиниватқан бу хилдики «бир җәмәтниң барчә әзалирини бир-биригә четип җазаға тартиш» усулини тарихшунаслар буниңдин икки миң йиллар илгирила хитайда аллиқачан системилиқ шәкил елип болған, дәп қарайдиғанлиқи мәлум. «Йәһудийлар зор қирғинчилиқи музейи» ниң бу һәқтики әң йеңи доклатида муһаҗирәттики бир қисим уйғур актиплириниң бивастә кәчүрмишлири мәркәз қилинған һалда хитай һөкүмитиниң нөвәттә ашу инсанларниң бивастә уруқ-туғқанлирини гөрүгә еливелиш арқилиқ өз мәқситигә йетишкә урунмақчи болуватқанлиқи җанлиқ баян қилинди.

Доклатта алаһидә тилға елинған уйғур паалийәтчиләрниң бири «уйғур һәрикити» тәшкилатиниң рәиси рошән ‍аббас болуп, униң бу җәһәттә бешиға кәлгән соруқчилиқлар һәдиси гүлшән аббасниң америкадики туғқан йоқлаш сәпиридин кейин башланған. Доклатта ейтилишчә, үрүмчидә узун йил дохтурлуқ қилип пенсийәгә чиққан, шуниңдәк нурғун кесәлләрни өлүм ағзидин қутулдурған гүлшән аббас әмдиликтә өзини қутулдурғидәк кишиләрниң қалмиғанлиқиға, чүнки хитай һөкүмитиниң ғайәт зор лагер системиси аллиқачан милйонларчә уйғур билән лиқ толғанлиқиға шаһид болған. Болупму гүлшән аббасниң тутқун қилиниши рошән аббас вашингтон шәһиридики «худсон ақиллар мәркизи» дә уйғурларниң нөвәттики әһвали һәққидә доклат бәргәндин кейинла йүз бәргән болғачқа рошән аббас буни типик болған «гөрүгә елиш» дәп қарайду. Йәнә келип әйни вақитта америкада туғқанлири билән дидарлашқан гүлшән аббас қайтиш сәпиригә тәйярлиқ қиливатқанда уйғур дияридики вәзийәтниң бурунқиға охшимай қеливатқанлиқи мәлум болған. Әмма у туғқанлириниң қелип қелиш һәққидики тәклипини рәт қилип: «мән һечқандақ сиясий ишларға арилашқан киши әмәс. Мән қайтип ата-анамниң тупрақ бешини йоқлап турмисам болмайду» дегән. Әмма буниң ахирқи җудалиқ болуп қелишини һечкимму ойлимиған. Бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда рошән аббас бу һәқтә тохтилип, һечқачан сиясий ишларға йеқин келип бақмиған һәдисиниң паҗиәсидин нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан зор тутқунниң «сиясий» уйғурни әмәс, барлиқ уқумушлуқ уйғурни нишан қилған, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Доклатта көрситилишичә, бу хилдики қисмәткә учриған уйғур актиплириниң йәнә бири һөрмәткә сазавәр уйғур зиялиси, узун йиллиқ журналист қурбан мамут әпәндиниң америкадики оғли бәһрам синташ икән. Қурбан мамутму 2017-йили америка сәпиридин қайтип узун өтмәй ғайип болған. 2020-Йилиға кәлгәндә униң лагерда икәнлики айдиңлашқан. Из-дерәксиз ғайип болған бир инсанниң нәдә икәнликини билишкила үч йил кәткән. Бәһрамниң өзи гәрчә әйни вақитта актип сиясий паалийәтчи болмисиму, униң 2009-йили вашингтон шәһиридики уйғур җамаитиниң «5-июл үрүмчи қирғинчилиқини әйибләш намайиши» да «шәрқий түркистан байриқи» ни көтүргән һалда сәптин орун елиши сәвәблик хитай сақчилири униң үрүмчидики ата-анисини издәп барған. Аилә сөһбитидә уларниң оғлини «обданрақ башқуруп қоюши, болмиса буниң ақивити яхши болмайдиғанлиқи» алаһидә әскәртилгән. Әнә шуниңдин кейин бәһрам уруқ-туғқанлириниң аманлиқи үчүн вақтинчә «сиясий» дәп қарилидиған ишлардин өзини тартқан. Әмма бу хил өзини тартиш йәнила дадиси қурбан мамутниң лагерға қамилишини тосуп қалалмиған. Қурбан мамутниңму «мән һечқандақ қанунға хилап иш қилғиним йоқ» дәп америкада қелип қелиш һәққидики тәклипләрни рәт қилип үрүмчигә қайтиши буниң әмәлийәттә ақкөңүлләрчә бир қарар болғанлиқини испатлиған. Әнә шуниңдин кейин бәһрам дадисиниң қисмитини, шуниңдәк бу хилдики паҗиәгә дуч келиватқан, әмма авазини чиқиралмайватқан миңлиған уйғурниң авазини аңлитиш үчүн оттуриға чүшкән. Лекин һазирғичә у дадисиниң зади қәйәрдә икәнликини билишкә имкан тапалмиған. Бу хилдики лагерға қамалған кишиләрниң нәдиликиниму билгили болмаслиқтәк реаллиқни тәкитлигән рошән ‍аббас «мушуниң өзила уйғурлар дуч келиватқан паҗиәниң қайси дәриҗигә барғанлиқини көрситиду» дәп қарайдиғанлиқини билдүриду.

Доклатта баян қилинишичә, хитай һөкүмитиниң муһаҗирәттики уйғурларниң уруқ-туғқанлирини гөрүгә еливелиши ялғуз яшинип қалған яки пенсийәгә чиққан кишиләр биләнла чәклинип қалмиған. Он нәччә йилдин буян әркин асия радийосида ишләп келиватқан мәмәтҗан җүмәниң ата-аниси 2017-йилиниң оттурилири униңға инилири әхмәтҗан вә абдуқадирға телефон қилмаслиқини, муһим гәпләр болса өзлиригила дәп қойса болидиғанлиқини ейтқан. Аридин бир мәзгил өткәндин кейин у андин инилириниң лагерда икәнликини һес қилип йәткән. Әмма бирси оттура мәктәптә оқутқучилиқ қиливатқан, йәнә бири үн-син ширкити ечип әдәбий әсәрләрни тәрҗимә қилиш билән мәшғул болуватқан инилириниң бу қетимму илгирики вақитларда қисқа муддәт тутқун қилинғанға охшаш бир мәзгилдин кейин қоюп берилишини күткән болсиму, бу қетимқисиниң бәкла узун муддәтлик тутқун икәнликини, бу җәрянда уларниң еғир җисманий қийнаққа дуч кәлгәнликини башқа йоллардин аңлиған. Әмма уму муһаҗирәттики башқа миңлиған уйғурларға охшаш инилириниң лагерда икәнликини билсиму қайси лагерда икәнликини, уларниң һаят яки әмәсликини билмәйдикән. Әмма униң қаришичә, хитай һөкүмитиниң бу хил усуллар арқилиқ чәтәлләрдики уйғурларниң уруқ-туғқанлирини гөрүгә еливелиши билән уйғурларниң авазини өчүрүветиш урунуши әмәлгә ашмайдикән.

Бу җәһәттә рошән аббасму охшаш қарашта. Униңчә хитай һөкүмитиниң ««21-әсирдики қирғинчилиқ» дәп әйиблиниватқан бу қәбиһ қилмишлирини паш қилиш-қилмаслиқ һечқачан муһаҗирәттики уйғурларниң вәтәндики уруқ-туғқанлириниң «сиясий җәһәттә бихәтәр» болушиниң капалити әмәс икән. Чүнки хитай һөкүмитиниң нөвәттики уйғурларни бастуруш һәрикити мәлум сандики мәлум уйғурларға қаритилған болмастин, һазир пүткүл уйғур миллитини нишан қилмақта икән.

Муһаҗирәттики уйғурлардин мәйли «сиясий» саһә билән алақидар болғанлири болсун яки «сиясий» дин йирақ болғанлири болсун һәммисила һазир из-дерәксиз ғайип болған уруқ-туғқанлириниң ахирқи тәқдириниң қандақ болидиғанлиқини тәшвиш ичидә күтмәктикән. Шундақла техиму көп кишиләрниң бу зулумни ашкарилаш сепигә қошулушини үмид қилмақтикән. Чүнки «әмди қайтиланмайду» дегән тарихий вәдиниң 21-әсирдә йеңиваштин тәкрарлиниши әмдики вәзийәттиму бу зулумлар һәққидә сада чиқмиса у һалда ахирқи саданиң «пушайман» ибариси билән түгәллиниши муқәррәр икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт