Тәтқиқатчилар: «өткән 3 йил мабәйнидә уйғурларниң иҗтимаий һаяти еғир зәрбигә учриди»

Мухбиримиз ирадә
2020-04-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елиниң партком секретари чен чүәнго(оңда) башқа әмәлдарлар билән бирликтә коммунист хитай дөлитиниң қурулғанлиқиниң 70 йиллиқини тәбрикләш мурасимида. 2019-Йили 1-өктәбир, бейҗиң.
Уйғур елиниң партком секретари чен чүәнго(оңда) башқа әмәлдарлар билән бирликтә коммунист хитай дөлитиниң қурулғанлиқиниң 70 йиллиқини тәбрикләш мурасимида. 2019-Йили 1-өктәбир, бейҗиң.
AP

Хитай һөкүмити 2016-йили авғустта чен чүәнгони уйғур елиниң партком секретарлиқиға тәйинләш арқилиқ уйғурларға қаратқан назарәт вә тәқибләшни юқири пәллигә чиқарди.

Юқири техникалиқ назарәт системисини омумлаштурушқа зор миқдарда мәбләғ селип, уйғурлар һаятиниң һәр бир амилини контрол қилидиған «сақчи дөлити системиси» ни шәкилләндүрди.

2017-Йили апрелдин башлап, кәң көләмлик тутқун һәрикитини қозғиди, тутқунда уйғур тили, дини вә мәдәнийәт саһәсидики көзгә көрүнгән затлар, зиялийлар, артислар, сиясий әрбаблар вә тиҗарәт зәрдарлар, деһқан-чарвичи вә адәттики пуқраларғичә һәр саһәни өз ичигә алған 3 милйон әтрапида уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләрни «қайта тәрбийә лагерлири» ға соланди. Чәтәлләрдики нурғун тәтқиқатчилар ашкариланған мәлуматлар нәтиҗисидә, бу лагерларниң уйғурларниң тили, дини вә миллий кимликини йоқ қилиш асасий нишан қилинған орунлар икәнликини билдүрди. Бундақ һәрикәтләр лагер ичидила әмәс, бәлки пүтүн уйғур җәмийитидә йүргүзүлди.

Чәтәлләрдики илим саһәсидә издиниватқан алимларму бу һәқтә бәс-бәстә пикир баян қилип, буниң әмәлийәттә уйғурларни нуқтилиқ нишан қилған бир қетимлиқ «ирқий тазилаш» икәнликини тәкитлиди.

Йәнә бир қисим йетиливатқан мутәхәссисләр, җүмлидин америкадики вашингтон дөләтлик университетиниң лектори даррен байлер бу һәқтә елан қилған мақалилиридә буни хитай һөкүмити пиланлиқ һалда елип бериватқан пүткүл уйғур җәмийитини «қайта ясап чиқиш қурулуши» икәнликини баян қилиду. У 2017-йилида мушу һәқтики тәтқиқатлири нәтиҗисидә елан қилған мақалилиридә төвәндикиләрни баян қилған: «хитай һөкүмити уйғурларни дөләтниң игилик һоқуқиға бир тәһдит, дәп қаримақта. Хитай һөкүмитиниң нөвәттики маарип сиясәтлири вә дини сиясәтлиридин көрүнүп туруптики, улар уйғурларниң хитай мәдәнийити вә қиммәт қаришини өзигә сиңдүрүшини, әсирләрдин бери ишинип кәлгән ислам динини унтуп кетишини арзу қиливатиду, хитай һөкүмити һазир уйғур елидә исламниң барлиқ излирини ююветиш арқилиқ уйғур җәмийитини қайта өзгәртип ясап чиқишни нишан қиливатиду.»

Биз уйғур елидә лагер түзүми билән биргә уйғур миллий кимликини йоқ қилиш сиясәтлири шиддәт билән иҗра қилиниватқанлиқиға 3 йил толған мушу күнләрдә даррен байлерни зиярәт қилип униң нөвәттики көз қаришини соридуқ. У бизгә елхәт арқилиқ қайтурған җавабида бу үч йил мабәйнидә уйғур елидики әң чоң өзгиришниң уйғур иҗтимаий һаятида өз әксини тапқанлиқини билдүрди.

У мундақ дәп язған: «йеқинқи үч йилда уйғур җәмийитидики әң чоң өзгиришләрниң бири уйғурларниң иҗтимаий турмушида йүз бәрди, дәп қараймән. Өткән үч йилда дөләт аппаратлири вә уларниң назарәт системиси уйғурларниң диний етиқад паалийәтлирини вә уйғур тили маарипини пүтүнләй дегүдәк тохтатти. Улар уйғурларни җәмийәткә тәсир көрситиш иқтидаридин мәһрум қилди. Уйғурлар арисида нурғун кишиләр аилисидикиләр лагерға елип кетилгән кишиләрдин өзини қачурушқа башлиди. Уйғурларниң иҗтимаий турмуши һазир мәҗбурий әмгәк түрлири, хитай сиясий идийәси вә хитайчә мәдәнийәт қиммәт қаришини чөридәшкә башлиди.»

Америкадики уйғур зиялийси әркин сидиқ әпәндиму бу һәқтики көз қаришини билдүрүп, хитай һакимийитиниң бу үч йилда уйғур җәмийитигә салған зийининиң еғир болғанлиқини билдүрди. У сөзидә «хитай һөкүмити уйғурларниң сиясәт вә мәдәнийәт, мал-мүлүклирини йоқ қилиш арқилиқ уларни толуқ йосундақ қулларға айландуруп қойди. Балиларни хитай мәдәнийити бойичә тәрбийәләшни, нопусни контрол қилишни күчәйтти,» дәп әскәртти.

Дәрвәқә, хитай һөкүмитиниң уйғур җәмийитини өзгәртишкә мунасивәтлик сиясәтлири уйғурларниң һаятиниң һәр бир қисмиғичә йетип барған болуп, у бир уйғур қандақ кийиниши керәк, қандақ көрүнүши керәк, сақални қандақ қоюши керәк, қандақ исим қоюши яки керәк, дегәнләргичә йетип барған. Болупму уларниң уйғур балилирини кичикидин тартип хитай тили вә мәдәнийити бойичә тәрбийәләш урунушлири көрүнәрлик болуп, техи йеқинда хотән қарақаш наһийәсиниң маарип тармақлири уқтуруш чүшүрүп, мәзкур наһийәниң йәслилиридики 4-5 яшлиқ уйғур балилириниң һәптә ичидә аилисигә қайтмайдиғанлиқи, һәптә ичидә қонуп оқуйдиғанлиқини уқтурған. Бу уқтуруш ата-аниларни әндишигә селип, үндидардики алақидар топларда муназирә қозғиған. Әркин сидиқ әпәнди сөзидә уйғурларниң нөвәттә кәлгүси әвладлиридин вә көплигән уйғур нопусидин айрилип қеливатқанлиқини тәкитләп, буниң өзини қаттиқ қайғуға селиватқанлиқини билдүрди.

Дәррин байлерму бизгә қилған сөзидә уйғурлар йүзлиниватқан вәзийәтниң җиддийликини тәкитләп, буниңға қарши хәлқара җамаәтниң зөрүр тәдбирләрни елиши керәк, деди.

У елхетидә мундақ дегән: «мустәқил вә һәрқандақ һөкүмәтләргә тәвә болмиған ахбарат васитилириниң күчлүк хизмити нәтиҗисидә явропа вә шималий америкадики кишиләр уйғур кризисидин көрүлүп бақмиған дәриҗидә хәвәрдар болди. Қайта тәрбийәләш системисидин илгири ғәрб дөләтлиридики нурғун кишиләр уйғурларни аңлап бақмиған. Әмма бу йәнила районда йүргүзүлүватқан сиясәтләрни тохтитишқа йетәрлик болмиди. Хитай даирилири иқтисадий күчини қоллинип туруп, хитайға тайинидиған хәлқаралиқ органлар вә дөләтләргә давамлиқ зор бесим қилмақта. Әгәр йәр шарида демократийәни кәң көләмдә ишқа ашуруш үчүн зор бир өзгириш ясалмиған тәқдирдә вә шундақла хитай компартийәси уйғур елини идарә қилиш усулини өзгәртмигән тәқдирдә мән уйғурларниң тегишлик адаләткә еришиши қийинға тохтайду, дәп қараймән.»

Һәрқайси кишилик һоқуқ органлири вә көзәткүчиләрму хитай һөкүмитиниң уйғур елидики сиясәтлирини аяғлаштуруш үчүн һәрқайси һөкүмәтләрниң ортақ позитсийә көрситиши вә ортақ һәрикәт қилишиниң интайин муһимлиқини тәкитләп кәлмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт