Истанбулда “түркийәдики хитай чүшәнчиси вә уйғур һәқиқити” дегән темида муһакимә йиғини өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2022-03-21
Share
Истанбулда “түркийәдики хитай чүшәнчиси вә уйғур һәқиқити” дегән темида муһакимә йиғини өткүзүлди Уйғур академийәси вәхписи түрк оҗақлири тәшкилати вә хитай тәтқиқати институтиниң бирликтә уюштурған “түркийәдики хитай чүшәнчиси вә уйғур һәқиқити” темисидики муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2022-Йили 22-март, истанбул, түркийә.
Photo: RFA

19-Март шәнбә күни мәркизи истанбулға җайлашқан уйғур академийәси вәхписи түрк оҗақлири тәшкилати вә хитай тәтқиқати институтиниң бирликтә уюштуруши билән “түркийәдики хитай чүшәнчиси вә уйғур һәқиқити” дегән темида муһакимә йиғини өткүзүлди.

Муһакимә йиғиниға газиантеп университети тил-әдәбият факултети оқутқучиси профессор доктур һәбиб түркәр әпәнди риясәтчилик қилди.

Йиғинда мармара университети сиясий билимләр факултети хәлқара мунасивәтләр бөлүминиң оқутқучиси профессор алаиддин ялчинқая “чоң күчләр риқабитидә шәрқий түркистан”, түрк журналист халис өздәмир “түркийәдә вә диаспорада уйғур болуш”, шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси һамут көктүрк, “хитайниң муһаҗирәттики уйғурларға қарита қиливатқан паалийәтлири”, дегән темиларда доклат бәрди.

Йиғинда ечилиш сөзи сөзлигән уйғур академийәси вәхписи рәиси доктур пәрһат қурбан тәңритағли бу йиғинни уюштуруштики мәқсити тоғрисида тохтилип мундақ деди: “бүгүнки вәзийәттә хитай лобийчилиқ(мурәссичилик) паалийәтлири нәтиҗисидә түркийәдә бир қисим партийә әмәлдарлири тәптартмастин телевизийә программилирида ‛уйғур ялғанлири‚ дегәндәк уқум пәйда қилишқа башлиди, биз, бу надан вә яки яман нийәтлик кишиләргә қарши рәддийә бериш үчүн бу йиғинға ‛уйғур һәқиқити‚ дегән уқумни ишләттуқ. Түркийәдә әзәлдин буян омумлашқан ‛шәрқий түркистан миллий муҗадилиси‚ дегән уқум, әпсуслинарлиқ билән хитайни қоллиғучи бир қисим ялланмиларниң ярдими билән бир мәзгил худди ‛дини радикализм‚ вә ‛террорчи‚ дегәндәк уқумлар билән қариланди, биз бу хата уқумни өчүрүш үчүн көп тиришчанлиқ көрсәттуқ. ‛шәрқий түркистан дәваси миллий һәқ-һоқуқ әркинлик дәваси‚ дегәндәк чүшәнчиләрни оттуриға қоюп йиғин уюштурдуқ, паалийәтләр елип бардуқ, мунасивәтлик орунларға хәт яздуқ шуниңдин буян бу хата уқумларни өзгәртип орниға тоғра уқумларни омумлаштуруш үчүн тиришчанлиқ қиливатимиз”.

Йиғинниң риясәтчи профессор доктур һәбиб түркәр әпәнди хитайниң уйғурларни “бөлгүнчи” дегән төһмитигә рәддийә берип мундақ деди: “шәрқий түркистандики вәзийәтни бөлгүнчи бир һәрикәт дәп бекитиш үчүн һәр икки хәлқниң тарихи вә мәдәнийәт җәһәттә бир бағлинишлиқи болуши керәк, омумий җәһәттин қарайдиған болсақ түркләр билән хитайлар оттурисида тарихниң һеч бир дәвридә һечқандақ бағлинишлиқ болуп бақмиған. Улар бир йәргә җәм болуп охшаш мәдәнийәт вә өрп-адәтләр билән яшап бақмиған. Бәлки дәл әксичә бир-биригә қарши һакимийәт талишиш уруши қилип кәлгән. Хитай тарихта қандақ қилип түрк дөләтлирини өз ичидин парчиливәткән болса һәм сетивелишқа урунған болса бүгүнки күндиму охшаш усулни қоллиниватиду. Хитайларниң әң яхши қоллинип кәлгән иши башқиларни сетивелиш, әпсуслинарлиқ билән түркийәдики хәлқниң ғәрбкә қарши чүшәнчилиридин хитай кәң даиридә пайдилиниватиду, әмма бир хата сәвәбидин башқа бир хатани садир қилмаслиқ керәк, бизниң өз мәнпәәтлиримиз бар, бу мәнпәәтләрни қоғдаш керәк болиду, бирақ уйғур мәсилиси мәнпәәт сәвәбидин ташлап қоюшқа болмайду, уйғурларниң мәвҗутлуқини қоғдаш бизниң һәм мәнпәәтимиз һәм вәзипимиздур, улар бизниң һәм диний һәм мәдәнийәт җәһәттә һәм тарихи йилитизимиз етибари билән бизниң қериндашлиримиздур, шәрқий түркистан тарихи җәһәттә хитай билән һеч қандақ бағлинишлиқи йоқ, хитайларниң буниңға қарита һеч қандақ тарихи испатиму йоқ. Шуниң үчүн бу мәсилисини күнтәртипкә кәлтүрүшимиз керәк вә инсанларниң диққитини тартишимиз керәк”.

Йиғинда сөз қилған профессор алааддин ялчинқая әпәнди хитайниң бир бәлвағ бир йол пилани тоғрисида тохтилип мундақ деди: “хитайниң күчлүк җуғрапийәви сиясий әһмийити болса бир бәлвағ бир йол пиланиниң мәркизиниң шәрқий түркистан болушидур. У йәрдин бир тәрәптин оттура асия арқилиқ түркийәгә вә русийәгә тутишидиған бир йол бар вә түркийәгә шундақла оттура асия вә русийәгә кеңийидиған бир йол бар. Йәнә бир тәрәптин асасий нуқтиси болған қәшқәрдин пакистанниң гвадар портиға келидиған бир йол бар. Бу йолни ‛бир бәлвағ бир йол‚ дәп атайду, әмма мән уни ‛бир ишкәл бир мушт‚ пилани дәп атаймән. Бәзи достлар бу пиланни бәк чоң пилан икәнликини көрситип, бу пиланға қетилишни тәшәббус қилиду, тоғра, бу бәк чоң бир пилан, бу пиланниң чоңлуқи, орниниң муһимлиқи дегәндәк пүтүн пайдини хитай алиду. Хитай бу пилан билән райондики дөләтләрни вә у йол тутишидиған өткәлдики дөләтләрни муһасиригә еливатиду, бәзи дөләтләргә 50-60-йиллиқ тохтам билән қәрз берип тохтам түзүватиду вә имза қойғузиватиду. Униңдин кейин бу дөләтләр 3-5 йилғичә қәрзлирини қайтуралмиғандин кейин тохтамни козур қилип туруп уларға бесим ишлитиш арқилиқ иқтисадий җәһәттин игилик һоқуқини қәдәмму-қәдәм игиливелишқа башлайду. Күнимиздә африқида көплигән дөләтләр мушундақ вәзийәткә чүшүп қалди. Африқидики бәзи дөләтләрниң юқири дәриҗилик әмәлдарлири вә башқурғучиларни улар ухлап чүшидиму көрмәйдиған көп миқдарда байлиққа сетивелиш арқилиқ уларни өз ихтиярлиқи билән дөләтлирини сатидиған һаләткә кәлтүрүп қойған. Мушу хил тәбиқидики кишиләр биздиму һәм мәвҗут”.

Профессор алаиддин ялчинқая сөзиниң ахирида мундақ деди: “биз уйғур түрклириниң кишилик һоқуқ мәсилисини қоғдаш үчүн ғәрбниң һәр түрлүк тәшвиқат васитилиридин пайдилинишқа тиришишимиз керәк”.

Йиғинда “хитайниң муһаҗирәттики уйғурларға қарита қиливатқан паалийәтлири”, дегән темида доклат бәргән шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси һамут көктүрк әпәнди зияритимизни қобул қилип юқиридики темини чөридигән асаста хитайниң түркийәдә елип бериватқан лобийчилиқ паалийәтлири тоғрисида тохталди.

Һамут көктүрк әпәнди сөзидә, түркийәдә хитай коммунист партийәси тармиқида һәр хил намларда иҗтимаий җәмийәтләр қурулғанлиқини, униңдин башқа йәнә төт телевизийә қанили вә үч радийо истансисиниң рәсмий ширкәт шәкилдә қурулуп тәтүр тәшвиқат елип бериватқанлиқини, уйғурлар мәсилисидә ялған тәшвиқат елип берип шәрқий түркистан мәсилисини бурмилаватқанлиқини әйиблиди. У бу буниңға қарита икки дөләт оттурисидики мунасивәтләрдә дипломатийә җәһәттә тәдбир қоллиниш керәкликини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт