Istanbulda “Türkiyediki xitay chüshenchisi we Uyghur heqiqiti” dégen témida muhakime yighini ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2022-03-21
Share
Istanbulda “Türkiyediki xitay chüshenchisi we Uyghur heqiqiti” dégen témida muhakime yighini ötküzüldi Uyghur akadémiyesi wexpisi türk ojaqliri teshkilati we xitay tetqiqati institutining birlikte uyushturghan “Türkiyediki xitay chüshenchisi we Uyghur heqiqiti” témisidiki muhakime yighinidin körünüsh. 2022-Yili 22-mart, istanbul, türkiye.
Photo: RFA

19-Mart shenbe küni merkizi istanbulgha jaylashqan Uyghur akadémiyesi wexpisi türk ojaqliri teshkilati we xitay tetqiqati institutining birlikte uyushturushi bilen “Türkiyediki xitay chüshenchisi we Uyghur heqiqiti” dégen témida muhakime yighini ötküzüldi.

Muhakime yighinigha gazi'antép uniwérsitéti til-edebiyat fakultéti oqutquchisi proféssor doktur hebib türker ependi riyasetchilik qildi.

Yighinda marmara uniwérsitéti siyasiy bilimler fakultéti xelq'ara munasiwetler bölümining oqutquchisi proféssor ala'iddin yalchinqaya “Chong küchler riqabitide sherqiy türkistan”, türk zhurnalist xalis özdemir “Türkiyede we di'asporada Uyghur bolush”, sherqiy türkistan wexpisining sabiq re'isi hamut köktürk, “Xitayning muhajirettiki Uyghurlargha qarita qiliwatqan pa'aliyetliri”, dégen témilarda doklat berdi.

Yighinda échilish sözi sözligen Uyghur akadémiyesi wexpisi re'isi doktur perhat qurban tengritaghli bu yighinni uyushturushtiki meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Bügünki weziyette xitay lobiychiliq(muressichilik) pa'aliyetliri netijiside türkiyede bir qisim partiye emeldarliri teptartmastin téléwiziye programmilirida ‛Uyghur yalghanliri‚ dégendek uqum peyda qilishqa bashlidi, biz, bu nadan we yaki yaman niyetlik kishilerge qarshi reddiye bérish üchün bu yighin'gha ‛Uyghur heqiqiti‚ dégen uqumni ishlettuq. Türkiyede ezeldin buyan omumlashqan ‛sherqiy türkistan milliy mujadilisi‚ dégen uqum, epsuslinarliq bilen xitayni qollighuchi bir qisim yallanmilarning yardimi bilen bir mezgil xuddi ‛dini radikalizm‚ we ‛térrorchi‚ dégendek uqumlar bilen qarilandi, biz bu xata uqumni öchürüsh üchün köp tirishchanliq körsettuq. ‛sherqiy türkistan dewasi milliy heq-hoquq erkinlik dewasi‚ dégendek chüshenchilerni otturigha qoyup yighin uyushturduq, pa'aliyetler élip barduq, munasiwetlik orunlargha xet yazduq shuningdin buyan bu xata uqumlarni özgertip ornigha toghra uqumlarni omumlashturush üchün tirishchanliq qiliwatimiz”.

Yighinning riyasetchi proféssor doktur hebib türker ependi xitayning Uyghurlarni “Bölgünchi” dégen töhmitige reddiye bérip mundaq dédi: “Sherqiy türkistandiki weziyetni bölgünchi bir heriket dep békitish üchün her ikki xelqning tarixi we medeniyet jehette bir baghlinishliqi bolushi kérek, omumiy jehettin qaraydighan bolsaq türkler bilen xitaylar otturisida tarixning héch bir dewride héchqandaq baghlinishliq bolup baqmighan. Ular bir yerge jem bolup oxshash medeniyet we örp-adetler bilen yashap baqmighan. Belki del eksiche bir-birige qarshi hakimiyet talishish urushi qilip kelgen. Xitay tarixta qandaq qilip türk döletlirini öz ichidin parchiliwetken bolsa hem sétiwélishqa urun'ghan bolsa bügünki kündimu oxshash usulni qolliniwatidu. Xitaylarning eng yaxshi qollinip kelgen ishi bashqilarni sétiwélish, epsuslinarliq bilen türkiyediki xelqning gherbke qarshi chüshenchiliridin xitay keng da'iride paydiliniwatidu, emma bir xata sewebidin bashqa bir xatani sadir qilmasliq kérek, bizning öz menpe'etlirimiz bar, bu menpe'etlerni qoghdash kérek bolidu, biraq Uyghur mesilisi menpe'et sewebidin tashlap qoyushqa bolmaydu, Uyghurlarning mewjutluqini qoghdash bizning hem menpe'etimiz hem wezipimizdur, ular bizning hem diniy hem medeniyet jehette hem tarixi yilitizimiz étibari bilen bizning qérindashlirimizdur, sherqiy türkistan tarixi jehette xitay bilen héch qandaq baghlinishliqi yoq, xitaylarning buninggha qarita héch qandaq tarixi ispatimu yoq. Shuning üchün bu mesilisini küntertipke keltürüshimiz kérek we insanlarning diqqitini tartishimiz kérek”.

Yighinda söz qilghan proféssor ala'addin yalchinqaya ependi xitayning bir belwagh bir yol pilani toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Xitayning küchlük jughrapiyewi siyasiy ehmiyiti bolsa bir belwagh bir yol pilanining merkizining sherqiy türkistan bolushidur. U yerdin bir tereptin ottura asiya arqiliq türkiyege we rusiyege tutishidighan bir yol bar we türkiyege shundaqla ottura asiya we rusiyege kéngiyidighan bir yol bar. Yene bir tereptin asasiy nuqtisi bolghan qeshqerdin pakistanning gwadar portigha kélidighan bir yol bar. Bu yolni ‛bir belwagh bir yol‚ dep ataydu, emma men uni ‛bir ishkel bir musht‚ pilani dep ataymen. Bezi dostlar bu pilanni bek chong pilan ikenlikini körsitip, bu pilan'gha qétilishni teshebbus qilidu, toghra, bu bek chong bir pilan, bu pilanning chongluqi, ornining muhimliqi dégendek pütün paydini xitay alidu. Xitay bu pilan bilen rayondiki döletlerni we u yol tutishidighan ötkeldiki döletlerni muhasirige éliwatidu, bezi döletlerge 50-60-yilliq toxtam bilen qerz bérip toxtam tüzüwatidu we imza qoyghuziwatidu. Uningdin kéyin bu döletler 3-5 yilghiche qerzlirini qayturalmighandin kéyin toxtamni kozur qilip turup ulargha bésim ishlitish arqiliq iqtisadiy jehettin igilik hoquqini qedemmu-qedem igiliwélishqa bashlaydu. Künimizde afriqida köpligen döletler mushundaq weziyetke chüshüp qaldi. Afriqidiki bezi döletlerning yuqiri derijilik emeldarliri we bashqurghuchilarni ular uxlap chüshidimu körmeydighan köp miqdarda bayliqqa sétiwélish arqiliq ularni öz ixtiyarliqi bilen döletlirini satidighan haletke keltürüp qoyghan. Mushu xil tebiqidiki kishiler bizdimu hem mewjut”.

Proféssor ala'iddin yalchinqaya sözining axirida mundaq dédi: “Biz Uyghur türklirining kishilik hoquq mesilisini qoghdash üchün gherbning her türlük teshwiqat wasitiliridin paydilinishqa tirishishimiz kérek”.

Yighinda “Xitayning muhajirettiki Uyghurlargha qarita qiliwatqan pa'aliyetliri”, dégen témida doklat bergen sherqiy türkistan wexpisining sabiq re'isi hamut köktürk ependi ziyaritimizni qobul qilip yuqiridiki témini chöridigen asasta xitayning türkiyede élip bériwatqan lobiychiliq pa'aliyetliri toghrisida toxtaldi.

Hamut köktürk ependi sözide, türkiyede xitay kommunist partiyesi tarmiqida her xil namlarda ijtima'iy jem'iyetler qurulghanliqini, uningdin bashqa yene töt téléwiziye qanili we üch radiyo istansisining resmiy shirket shekilde qurulup tetür teshwiqat élip bériwatqanliqini, Uyghurlar mesiliside yalghan teshwiqat élip bérip sherqiy türkistan mesilisini burmilawatqanliqini eyiblidi. U bu buninggha qarita ikki dölet otturisidiki munasiwetlerde diplomatiye jehette tedbir qollinish kéreklikini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet