Уйғур һоқуқ назарәтчиси: “әгәр һөкүмәт сизни ‛барисән‚ десә, сиз чоқум беришиңиз керәк”

Вашингтондин мухбиримиз нуриман тәйярлиди
2023.09.14
xitay-kochmen-eshincha-emgek-kuchi.jpg Гумадики бир гөдәк уйғур қизини хитай көчмәнниң ичкири өлкиләргә берип ишләшкә дәвәт қиливатқан көрүнүши.
CCTV

Уйғур һоқуқ назарәтчиси (URM) тәтқиқат гурупписи 11-сентәбир күни “әгәр һөкүмәт сизни ‛барисән‚ десә, сиз чоқум беришиңиз керәк-уйғур районидики мәҗбурий әмгәкниң арқисидики органлар” сәрләвһилик йеңи доклатини елан қилди.

Мәзкур доклат “уйғур районидики мәҗбурий әмгәк”, вә “уйғур районидики мәҗбурий әмгәкниң қурулмиси” дин ибарәт икки қисимға бөлүнгән. Биринчи қисмида уйғур мәҗбурий әмгикиниң қәйәрдә елип берилидиғанлиқи, иккинчи қисмида уйғурларниң қандақ шәкилдә екиспилататсийә қилиниватқанлиқи исхемилаштурулған шәкилдә тәпилсий баян қилинған.

Доклатта дейилишичә, 2016-йилдин 2021-йилғичә болған арилиқта уйғур райониниң ичи вә сиртида дөләт тәрипидин бир қоллуқ орунлаштурулған уйғур әмгәк күчлирини йөткәш юқири сүрәттә давам қилған. Хитай һөкүмити барлиқ дөләт аппаратлирини, хусусий вә дөләт карханилирини сәпәрвәр қилиш арқилиқ йеза ешинча әмгәк күчлирини орунлаштуруш намида елип берилған әмгәк күчини йөткәш 14 милйон 330 миңға йәткән. 2022-Йили йәнә 3 милйон 330 миңдин көп адәм қетим йөткәш елип берилған.

Мәзкур доклатни тәйярлиған уйғур һоқуқ назарәтчиси (URM) гурупписиниң баш тәтқиқатчиси, түркийәдики яш уйғур зиялий ялқун улуйол әпәнди зияритимизни қобул қилип мәзкур доклат һәққидә чүшәнчә бәрди. У хитай һөкүмитиниң уйғурларни һәрхил сиясий намлар астида мәҗбури йөткәп ишлитиватқанлиқини тәкитлиди.

У йәнә уйғурлар вә башқа түркий милләтләрниң дөләтниң йөткәп ишлитиш пирограммисиға қатнишишини халимиса қандақ ақивәткә дучар болидиғанлиқи вә хитай һөкүмитиниң немә үчүн бу сиясәттин ваз кәчмәйдиғанлиқиниң сәвәбни һәққидә тохталди.

Әнгилийәдики шифелд һаллам университети һелена кенниди тәтқиқат мәркизи профессори лавра мурфий ханим мәзкур доклат һәққидә радийомизға мундақ деди: “уйғур һоқуқ назарәтчиси тәйярлиған бу доклатта әң көрүнәрлик нуқта шуки, доклатқа қариғанда уйғур райони һөкүмити техи йеқинқи вақитқичә уйғур районида 3 милйон адәм қетимдин көп уйғур әмгәк күчиниң йөткәп ишлитигәнликини етирап қилған. Бу доклат бизгә бу мәҗбури әмгәк пирограммисниң изчил давам қиливатқан бир пирограм икәнликини, йәни хитай һөкүмити тәшвиқ қиливатқандәк мәҗбури әмгәк ахирлашқан болмастин әксичә көләм вә даирә җәһәттин техиму кеңийиватқанлиқни көрсәткән.”

У йәнә мундақ деди: “биз йәнә уйғур районидики мәҗбурий әмгәк һәққидә шуни есимиздә тутушмиз керәк. Бәлким бәзиләр мәлум шараит астида бәзи уйғурлар өзлири халап завутта ишләшкә бериши мумкин, дейиши мумкин. Лекин уйғур районидики нөвәттики завутларда ишлитишниң әһвали пүтүнләй омумйүзлүк мәҗбурлаш характерлик ишлитиштур. Демәкчимәнки уйғур районида һечқандақ бир уйғур һөкүмәт оргининиң завутқа бериш тәлипини рәт қилалмайду. Шуңлашқа дуняниң һәр қайси җайлиридики тәтқиқатчилар буниң бир ‛системилашқан мәҗбури әмгәк‚ икәнликини чүшиниши керәк.”

Радийомиз тәрипидин бу йил июнда дәлилләнгән мәлуматларға асасланғанда, “вәнхе” кийим-кечәк ширкитиниң маралбешидики кийим тикиш фабрикасида көпинчиси қизлардин тәшкилләнгән 100 әтрапида ишчи бирқанчә йилдин бери мәҗбурий әмгәккә селиниватқан болуп, тәвәликтики кәнт мәсули вә мәзкур фабриканиң аманлиқ хадиминиң паш қилишичә уларниң иштин ваз кечишигә, һәтта иштин чүшүп өйигә қайтишиғиму рухсәт қилинмайдикән.

Ялқун улуйол әпәнди әпәнди ахирда мәкур доклатниң уйғур мәҗбури әмгикигә йеқиндин көңүл бөлүватқан тәтқиқатчиларни әң йеңи материял билән тәминләшни мәқсәт қилғанлиқини баян қилди. У йәнә мәҗбури әмгәкниң алдини елиш қануни бойичә ембарго йүргүзүлүши керәк болған, әмма диққәт қилинмиған орунларға нисбәтән “толуқлаш” елип беришни нишан қилғанлиқини, буниңдин кейинму бу һәқтики доклатлириниң давам қилидиғанлиқни билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.