Né'awmi kikolér: “Uyghur qirghinchiliqigha qarshi turushta téximu köp hemkarliqqa mohtajmiz!”

Washin'gtondin muxbirimiz eziz we shehrizad teyyarlidi
2024.03.25
irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-10 “Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinida muzéy qarmiqidiki “Qirghinchiliqning aldini élish merkizi” ning diréktori né'awmi kikolér (Naomi Kikoler) xanim riyasetchilik qiliwatidu. 2024-Yili 21-mart, washin'gton
RFA/Shehrizad

Uyghur diyaridiki qirghinchiliq her sahe mutexessislirining, lagér shahitlirining we axbaratchilarning köpligen tirishchanliqliri bedilige köplep bilin'genliki melum. Halbuki , xitay hökümitining türlük shekillerde saxta uchur tarqitishi, bolupmu 2023-yilidin bashlap yuqiri pellige chiqqan “Shinjang heqqidiki hékayilerni yaxshi sözlesh” heqqidiki teshwiqat urushi tüpeylidin Uyghur diyaridiki hayatning “Normallashqanliqi” heqqidiki teswirler otturigha chiqishqa bashlidi.

Yéqinda washin'gton shehiridiki “Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da ötküzülgen Uyghur qirghinchiliqi témisidiki muhakime yighinidin kéyin mezkur muzéyning mes'ulliridin biri, shundaqla uning qarmiqidiki “Qirghinchiliqning aldini élish merkizi” ning diréktori né'awmi kikolér xanim (Naomi Kikoler) radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qilghanda bu sahede saqliniwatqan bir qatar mesililer toghrisida alahide toxtilip ötti.

Né'awmi xanimning bildürüshiche, nöwette bu qirghinchiliq téxiche dawam qiliwatqan bolsimu, bu heqtiki ammiwi chüshenche téxi omumyüzlük bolushtin köp yiraq iken. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu:

“Biz üchün élip éytqanda ‛yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi‚ arqiliq, öz awazimizni ashu xil mislisiz qabahetlerni bashtin kechürüwatqan bir xelqqe yetküzüsh bekmu muhim. Biz üchün Uyghurlarning derdi yillardin buyan xizmetlirimizning merkiziy nuqtisi bolup keldi. Chünki Uyghurlar özlirining diniy étiqadi we milliy kimliki tüpeylidinla mushu xil biwasite ziyankeshlikke muptila boluwatidu. Ziyankeshlikning bu derijige barghanliqini körginimizde, jinayetlerning bu qeder yamrap kétiwatqanliqini bilginimizde, insanlarning bir-birige qandaq mu'amile qilish lazimliqinimu bilmes bolup kétiwatqanliqini hés qilip yétimiz. Shunga biz bu xildiki pa'aliyetlerni özimizning Uyghurlarni qollishimiz hemde ular bilen bir septe turuwatqanliqimizni namayan qilishning bir pursiti, dep bilimiz. Shundaqla bu munber arqiliq, téximu köp zörür söhbetlerge yol échishni ümid qilimiz, bolupmu siyasiy sahedikilerge shundaq bolsiken, deymiz.”

Né'awmi xanimning qarishiche, Uyghurlar we Uyghur jem'iyiti hazirmu bu zor qabahetning derdini tartiwatqan bolup, buninggha qarshi élin'ghan tedbirler xitay hökümitini körünerlik derijide chekleshke qadir bolalmaywatidu . Hökümetler gerche bir qisim tirishchanliqlarni körsitiwatqan bolsimu, buningda yene bezi istratégiyelik qedemlerni élish arqiliq bu jehettiki boshluqni melum derijide toldurush tamamen mumkin.

“Méningche, bu yerde biz qilalaydighan nurghun ishlar bar. Hazir xitayning tehditlirige duch kéliwatqan Uyghur jama'itini qoghdap qélish bu ishlarning eng muhimi hésablinidu. Bu xil dishwarchiliqlarni tügitishte qollinish mumkin bolghan bezi istratégiyelerni sanap ötüsh mumkin: biri, muhajirettiki Uyghur jama'iti duch kéliwatqan tehditler ademni bekmu shürkendürüwétidu. Bezilerning xitaydiki uruq-tughqanliri tutqun qilin'ghan , yene bir yaqtin amérika tupriqida yashawatqan bir qisim Uyghurlar xitayning tehditlirige duch kéliwatidu. Amérika terep bu xildiki Uyghurlarni muhapizet qilishqa tiriship baqsa bolidu. Yene alsaq, amérika we kanada hökümetliri Uyghurlargha siyasiy panahliq bérishte muhim qedemlerni aldi, emma biz téximu köp hökümetler bilen sözlishishimiz, shu arqiliq xitaydin qéchip chiqishqa qadir bolalighan Uyghurlargha qandaq qilip bir xatirjem muhit yaritip béreleydighanliqimizni muzakire qilishimiz lazim. Yene biri, xitayning jinayetlirini höjjetleshtürüwatqan teshkilatlargha eng zor derijide yardem bérishimiz lazim. Buningda yalghuz maliye we téxnika jehettinla emes, yene bezi mexpiy uchurlar, jümlidin sün'iy hemrah uchurliri, istixbarat organliri toplighan uchurlardin élan qilishqa bolidighanliri bilen teminlesh arqiliq xitay hökümiti sadir qiliwatqan jinayetlerning heqiqiy mahiyitini pash qilish lazim. Bu yalghuz uzun mezgillik tirishchanliq arqiliq adaletni jari qildurushqila emes, bashqa hökümetlerni bu sepke jelp qilip yüz bériwatqan bu jinayetlerni chekleshkimu menpe'etlik bolidu. ”

Uyghur qirghinchiliqi toghrisida gep bolghanda xelq'ara jem'iyette izchil ikki qutupqa bölünüsh hadisisi mewjut. Biri, démokratik ellerdiki adaletni we heqqaniyetni himaye qilghuchi küchler bolsa, yene bir iqtisadiy jehette  xitay hökümitige baghlan'ghan yaki uninggha béqindi bolup qalghan döletlerdur. Bundaq ehwalda xelq'ara jem'iyetning roli bekmu muhim bolup, buni qandaq yéteklesh yenila köpligen tirishchanliqni telep qilidu.

“Xelq'ara jem'iyet herqachan Uyghur jama'iti duch kéliwatqan mesililerni hel qilish we Uyghurlarni qoghdap qélishta intayin zörür. Epsuski, xitay hazir achquchluq bolghan hökümetler bilen munasiwet qurush arqiliq emeliyette bu hökümetlerni Uyghurlarni qoghdash mesiliside durus ish qilishtin özlirini tartidighan qilip qoydi. Paji'elik yéri shuki, biz bilen ittipaqdash bolalaydighan nurghun döletler hazir ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushi arqiliq xitay bilen bolidighan sodigha düm chüshti. Yene bir paji'elik ehwal shuki, ‛islam hemkarliq teshkilati‚ gha eza bolghan nurghun döletlermu bu ishlarda shundaq qiliwatidu. Uyghurlar hazir yalghuz milliy kimliki üchünla emes, yene diniy kimliki üchünmu ziyankeshlikke uchrawatqanda bu döletler buninggha hésdashliq qilishi kérek idi. Shunga Uyghurlarni qoghdash jehettinmu biz islam dunyasidin téximu köp sandiki chuqan we bésimlarning otturigha chiqishigha mohtaj bolmaqtimiz. ”

Né'awmi xanim bashchiliqidiki mutexessisler yillardin buyan bu sahede köpligen xizmetlerni qilip kéliwatqan bolup, u öz xizmitidin tolimu pexirlinidu. Shuningdek bu sahede ish qiliwatqan téximu köp kishiler bilen hemkarliship téximu köp netijilerni qolgha keltürüshni ümid qilidu. Uning qarishiche, buning üchün bezi istratégiyelik usullarni qollinish hélihem mumkin.

“Uyghur jama'itining bu sahediki tirishchanliqigha bekla hewisim kélidu. Shija'etlik axbaratchilarning yüz bériwatqan bu qabahetlerni pash qilishtiki gheyritini Uyghur hémayigerlikining bir muhim alahidiliki, déyish mumkin. Bu heqtiki sot kollégiyesi, bolupmu en'gliye soti Uyghurlar duch kéliwatqan qabahetlerni yorutup berdi hemde bu jehette dunyaning zor derijide diqqitini qozghidi. Uyghur jama'itining dölet mejlisi we dunyadiki parlaméntlar ara yol méngishi, bolupmu awam we kéngesh palataliridin ittipaqdash izdep qanunlarni otturigha chiqirish, shuningdek amérika soda sahesini Uyghur mejburiy emgikidin néri bolushqa dewet qilishliridin bek söyündüm. Bu heqiqetenmu qaltis bir ish. Mushu xildiki jinayetler yüz bergende bashqa xelqler héchqachan bundaq ishlarni qilip baqmighan. Bu amérika soda sahesiningmu aldi-keynini oyliship turup ish qilishigha bésim boluwatidu. Xitay hökümiti hazir buninggha qarshi chare-tedbirlerni otturigha chiqiriwatqanda bizmu ‛undaq qazan'gha mundaq chömüch‚ sheklide téximu köp tekshürüsh halqilirini békitip teminlesh zenjirlirini nazaret qilishimiz, amérika soda sahesining qilmish-etmishlirige téximu chong nezerde qarishimiz lazim. Bu jehette téximu köp qanun layihelirining otturigha chiqishini, shu arqiliq amérika, kanada we yawropa téxnologiye sahesidiki tetqiqat we layihelesh ishlirini nazaret qilishni, bu téxnikilarning Uyghurlarni nazaret qilishi, ulargha hujum qilishi we ziyankeshlik qilishigha xizmet qilmasliqigha képillik qilishni ümid qilimen. Méningche Uyghur jama'iti bu jehette köpligen ünümlük istratégiyelerni qollinip baqti. Shunga hazir mes'uliyet Uyghur jama'itining yelkiside emes. Eksiche mushu ishlarni anglighan hemde bu heqte az-tola ish qilip béreleydighan hemmila kishining zimmiside. ”

Türlük uchur yolliri Uyghur diyaridiki zulum we qirghinchiliqning “Körünmes” shekilde izchil dawam qiliwatqanliqini körsitiwatqan bolup, xitay hökümiti ijra qiliwatqan qabahetlerni cheklesh we uni tosushta “Yük éghir, menzil uzaq” boluwatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.