Абдулла ариш: үрүмчидә башланған карханичилиқтин штутгартта ахирлашқан намайишқичә

Мухбиримиз әркин
2020-02-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Абдулла ариш әпәнди германийәдә өткүзгән ялғуз кишилик намайиштин көрүнүш. 2019-Йили авғуст, штүртгарт.
Абдулла ариш әпәнди германийәдә өткүзгән ялғуз кишилик намайиштин көрүнүш. 2019-Йили авғуст, штүртгарт.
RFA/Erkin Tarim

Һәр шәнбә күни германийәниң штутгарт шәһиридики шилус мәйданиға барсиңиз бу мәйданда бир уйғур яшниң лагерлар һәққидики рәсимләрни йейип, ялғуз кишилик намайиш қиливатқанлиқини көрисиз. Өз вақтида ширкәт қуруп, юмтал ясаш тиҗарити башлиған бу уйғур яш қандақ болуп штутгарттики бу мәйданда намайиш қилишқа башлиди. Абдулла ариш исимлик бу яшниң кәчмиши хитайниң 2016-вә 2017‏-йиллирида башланған чоң тутқуни билән зич бағлинишлиқ. Униң кәчмиши чоң тутқунниң уйғурларға, хусусән әмди бих уруватқан уйғур карханичилиқиға қандақ бузғунчилиқларни елип кәлгәнликиниң типик өрникидур.

Шу мунасивәт билән биз 11‏-феврал күни униң билән сөһбәт өткүздуқ. Сөһбитимиз униң вәтәндин қандақ айрилғанлиқи билән башланди.

Абдулла ариш: мән 2016‏-йили 6‏-айниң 26 ‏-күни вәтәндин айрилдим. Вәтәндин айрилип дубәйгә келип хизмәт қилдим. Шу вақитта тутқун башланған. Йәкәндә елишқу вәқәсидин кейинла әмәлийәттә тутқун башланған. 2014‏-Йилниң ахири 2015‏-йилниң башлиридин башлап йәкәндә җаза лагери қурулушқа башлиған. Йәкәндә 1‏-қетимлиқ қапқақ ечиш һәрикити 2014‏-йилниң ахирлирида башланған. . . . . . . Бу йәрдә икки қетимлиқ қапқақ ечиш һәрикити бар. Б2016‏-йили пүтүн шәрқий түркистанға кеңәйди, бу қапқақ ечиш һәрикити. Мениң нопусум үрүмчидә, лекин мән йәкәндә туғулуп чоң болған, уруқ-туғқанлар шу йәрдә болғанлиқи үчүн һаятим хәвп астида қалди.

Мухбир: сиз 2016‏-йили дубәйгә чиқипсиз вә у йәрдә икки йил турупсиз, 2018-йили кәттиңиз. Сизниң у йәрдин кетишиңизни қандақ әһваллар мәҗбурлиди? қандақ вәзийәт астида у йәрдин айрилишқа мәҗбур болдиңиз?

Абдулла ариш: мән 2018‏-йили 12‏-айниң 31‏-күни германийәгә чүштүм. Шуниңғичә асасән дубәйдики бир саяһәт ширкитидә ишлидим. Бу җәрянда 2017‏-йили дубәйниң өзидин 5-6 уйғур тутқун қилинди. Уларниң ичидә әхмәтҗан, дәп бири бар иди. Униңдин кейин йәнә бириниң исми есимдин чиқип кәтти, у б д т ниң панаһлиқ тиләш орнидин елип кетилди, шу бала бар. Бир қанчәйлән бар, лекин уларниң исмини толуқ билмәймән. Уларниң ичидә абдуҗелил ғарим, дәп бири шарҗаһда тутулуп кәтти. Лекин у тутулуп 1-2 айдин кейин чиқти. Уни яман тәстә қоюп бәрди, қоюп берилип, түркийәгә кәтти. Шуниң билән һәммәйләндә бир әндишә башланди.

Мухбир: сиз вәтәндә немә иш қилғанидиңиз ?

Абдулла ариш: вәтәндә өзүмниң ширкити бар иди. юмтал техника ширкити, бис дәп. Йәни бис електрон техника ширкити, дегән намда. Бу бисмилла дегән сөзниң қисқартилмиси иди. Ширкитим үрүмчидә иди. Биз униңда толуқ оттура мәктәп балилириниң мәшиқ юмталини ишлигән. Математика, физика, химийә пәнлириниң соал-җаваб юмшақ детал мәшиқини. 2016‏-Йили шуни пүттүрүп базарға салимиз, дәп турғанда маву иш чиқти. Мән 2011‏-йили диний китаб сақлиған, дегән сәвәб билән бир қетим түрмигә кирип, бир ай йетип чиққан. У диний китабни өз вақтида хитайниң басмиханисида бастурған. Улар шу арқилиқ билип қаптикән.

Мухбир: қанчилик вақит кәткәниди шу юмтални ишлишиңларға?

Абдулла ариш: юмтални ишләшкә бир йилдин артуқ вақит кәткән. Биз 4 адәм ишлигәнтуқ. 2014‏-Йилниң ахирлири 2015‏-йилниң башлири башлиғантуқ. 2016‏-Йилиниң 4-5‏-айлирида пүтүп, базарға салимиз, дәп турғанда мән буни балиларға қоюп қайтип чиқтим. Шуниң билән ширкәт вәйран болуп һечнемиси қалмапту. Чүнки, бизниң у балиларни тәрбийәләшкә елип кәткәчкә уни маңдуридиған адәм қалмиған гәп. Мениң шуниңдин бери улар билән алақәм болмиди.

Мухбир: сиз чиқип кәткәндин кейин бу аилиңиздики әзалар қандақ болуп кәтти? уларниң әһвалидин хәвириңиз барму?

Абдулла ариш: мән чиқип кәткәндин кейин 2017‏-йили 5-айда дадамни җаза лагериға әкиркәтти. Дадам тохти муһәммәт ариш йәкән наһийәлик әдәбият-сәнәтчиләр бирләшмисиниң рәиси иди, шу йәрдин пенсийәгә чиққан. Дадам язғучи иди. Униң «зағра нан», «қан яш», «сәһрадики һекайиләр» дегән 3 повестлар топлими бар. Дадам 2019‏-йили яз айлирида лагердин чиқти. Бизниң өйдин бәшәйләнни әкиркәткән. Буниң ичидә 3 киши қоюп берилди. Булар дадам, мениң иним абдувәли тохти ариш, у малийә-иқтисад университетиниң компютер кәспини пүттүргән, униңдин кейин инимниң аяли, униң аяли җеҗяң университетиниң озуқшунаслиқ аспирантлиқини пүттүргән. Улар һәммиси үрүмчидә иди. . . . . . . . . Униңдин кейин мениң сиңлимниң йолдишиниму әкиркәткән, у чаңән университетини пүттүргәниди. У балиму чиқти, инимниң аялиму чиқти. Лекин инимни үрүмчи әтрапидики кийим-кечәк завутида мәҗбурий ишлитиветипту. Күнигә 50 көңләк тикиш мәҗбурийити бар икән. Униңдин кейин мениң қейнатамниму әкиркәткән. Һазирғичә һечқандақ хәвири йоқ.»

Абдулла аришниң қейнатиси һәсән ғопур маралбеши наһийәсидики «авам май завути» ниң хоҗайини иди. У 2017‏-йили 10‏-айда лагерға елип кетилгән. Абдулла аришниң билдүрүшичә, униң қейнатисиниң тутқун қилинишиға икки пәрзәнтини мисирда оқутуши сәвәб болған икән. Хитай һөкүмити чоң тутқунда мисирда оқуватқан уйғур оқуғучилирини қайтуруп келиш үчүн уларниң аилә тавабиатлирини гөрүгә алған. Қайтип кәлгән оқуғучилар қамақ җазасиға һөкүм қилинған вә лагерларға қамалған яки из-дерәксиз йоқалған. Қайтип кәлмигән оқуғучиларниң аилә әзалири җазаланғаниди. Абдулла аришниң билдүрүшичә, һәсән ғопурниң һазирға қәдәр һечқандақ из-дерики йоқ икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт