Abdulla arish: ürümchide bashlan'ghan karxanichiliqtin shtutgartta axirlashqan namayishqiche

Muxbirimiz erkin
2020-02-12
Share
Abdulla-arish-yalghuz-namayish-1.jpg Abdulla arish ependi gérmaniyede ötküzgen yalghuz kishilik namayishtin körünüsh. 2019-Yili awghust, shtürtgart.
RFA/Erkin Tarim

Her shenbe küni gérmaniyening shtutgart shehiridiki shilus meydanigha barsingiz bu meydanda bir Uyghur yashning lagérlar heqqidiki resimlerni yéyip, yalghuz kishilik namayish qiliwatqanliqini körisiz. Öz waqtida shirket qurup, yumtal yasash tijariti bashlighan bu Uyghur yash qandaq bolup shtutgarttiki bu meydanda namayish qilishqa bashlidi. Abdulla arish isimlik bu yashning kechmishi xitayning 2016-we 2017‏-yillirida bashlan'ghan chong tutquni bilen zich baghlinishliq. Uning kechmishi chong tutqunning Uyghurlargha, xususen emdi bix uruwatqan Uyghur karxanichiliqigha qandaq buzghunchiliqlarni élip kelgenlikining tipik örnikidur.

Shu munasiwet bilen biz 11‏-féwral küni uning bilen söhbet ötküzduq. Söhbitimiz uning wetendin qandaq ayrilghanliqi bilen bashlandi.

Abdulla arish: men 2016‏-yili 6‏-ayning 26 ‏-küni wetendin ayrildim. Wetendin ayrilip dubeyge kélip xizmet qildim. Shu waqitta tutqun bashlan'ghan. Yekende élishqu weqesidin kéyinla emeliyette tutqun bashlan'ghan. 2014‏-Yilning axiri 2015‏-yilning bashliridin bashlap yekende jaza lagéri qurulushqa bashlighan. Yekende 1‏-qétimliq qapqaq échish herikiti 2014‏-yilning axirlirida bashlan'ghan. . . . . . . Bu yerde ikki qétimliq qapqaq échish herikiti bar. B2016‏-yili pütün sherqiy türkistan'gha kéngeydi, bu qapqaq échish herikiti. Méning nopusum ürümchide, lékin men yekende tughulup chong bolghan, uruq-tughqanlar shu yerde bolghanliqi üchün hayatim xewp astida qaldi.

Muxbir: siz 2016‏-yili dubeyge chiqipsiz we u yerde ikki yil turupsiz, 2018-yili kettingiz. Sizning u yerdin kétishingizni qandaq ehwallar mejburlidi? qandaq weziyet astida u yerdin ayrilishqa mejbur boldingiz?

Abdulla arish: men 2018‏-yili 12‏-ayning 31‏-küni gérmaniyege chüshtüm. Shuningghiche asasen dubeydiki bir sayahet shirkitide ishlidim. Bu jeryanda 2017‏-yili dubeyning özidin 5-6 Uyghur tutqun qilindi. Ularning ichide exmetjan, dep biri bar idi. Uningdin kéyin yene birining ismi ésimdin chiqip ketti, u b d t ning panahliq tilesh ornidin élip kétildi, shu bala bar. Bir qancheylen bar, lékin ularning ismini toluq bilmeymen. Ularning ichide abdujélil gharim, dep biri sharjahda tutulup ketti. Lékin u tutulup 1-2 aydin kéyin chiqti. Uni yaman teste qoyup berdi, qoyup bérilip, türkiyege ketti. Shuning bilen hemmeylende bir endishe bashlandi.

Muxbir: siz wetende néme ish qilghanidingiz ?

Abdulla arish: wetende özümning shirkiti bar idi. Yumtal téxnika shirkiti, bis dep. Yeni bis éléktron téxnika shirkiti, dégen namda. Bu bismilla dégen sözning qisqartilmisi idi. Shirkitim ürümchide idi. Biz uningda toluq ottura mektep balilirining meshiq yumtalini ishligen. Matématika, fizika, ximiye penlirining so'al-jawab yumshaq détal meshiqini. 2016‏-Yili shuni püttürüp bazargha salimiz, dep turghanda mawu ish chiqti. Men 2011‏-yili diniy kitab saqlighan, dégen seweb bilen bir qétim türmige kirip, bir ay yétip chiqqan. U diniy kitabni öz waqtida xitayning basmixanisida basturghan. Ular shu arqiliq bilip qaptiken.

Muxbir: qanchilik waqit ketkenidi shu yumtalni ishlishinglargha?

Abdulla arish: yumtalni ishleshke bir yildin artuq waqit ketken. Biz 4 adem ishligentuq. 2014‏-Yilning axirliri 2015‏-yilning bashliri bashlighantuq. 2016‏-Yilining 4-5‏-aylirida pütüp, bazargha salimiz, dep turghanda men buni balilargha qoyup qaytip chiqtim. Shuning bilen shirket weyran bolup héchnémisi qalmaptu. Chünki, bizning u balilarni terbiyeleshke élip ketkechke uni mangduridighan adem qalmighan gep. Méning shuningdin béri ular bilen alaqem bolmidi.

Muxbir: siz chiqip ketkendin kéyin bu a'ilingizdiki ezalar qandaq bolup ketti? ularning ehwalidin xewiringiz barmu?

Abdulla arish: men chiqip ketkendin kéyin 2017‏-yili 5-ayda dadamni jaza lagérigha ekirketti. Dadam toxti muhemmet arish yeken nahiyelik edebiyat-sen'etchiler birleshmisining re'isi idi, shu yerdin pénsiyege chiqqan. Dadam yazghuchi idi. Uning "Zaghra nan", "Qan yash", "Sehradiki hékayiler" dégen 3 powéstlar toplimi bar. Dadam 2019‏-yili yaz aylirida lagérdin chiqti. Bizning öydin besheylenni ekirketken. Buning ichide 3 kishi qoyup bérildi. Bular dadam, méning inim abduweli toxti arish, u maliye-iqtisad uniwérsitétining kompyutér kespini püttürgen, uningdin kéyin inimning ayali, uning ayali jéjyang uniwérsitétining ozuqshunasliq aspirantliqini püttürgen. Ular hemmisi ürümchide idi. . . . . . . . . Uningdin kéyin méning singlimning yoldishinimu ekirketken, u chang'en uniwérsitétini püttürgenidi. U balimu chiqti, inimning ayalimu chiqti. Lékin inimni ürümchi etrapidiki kiyim-kéchek zawutida mejburiy ishlitiwétiptu. Künige 50 könglek tikish mejburiyiti bar iken. Uningdin kéyin méning qéynatamnimu ekirketken. Hazirghiche héchqandaq xewiri yoq."

Abdulla arishning qéynatisi hesen ghopur maralbéshi nahiyesidiki "Awam may zawuti" ning xojayini idi. U 2017‏-yili 10‏-ayda lagérgha élip kétilgen. Abdulla arishning bildürüshiche, uning qéynatisining tutqun qilinishigha ikki perzentini misirda oqutushi seweb bolghan iken. Xitay hökümiti chong tutqunda misirda oquwatqan Uyghur oqughuchilirini qayturup kélish üchün ularning a'ile tawabi'atlirini görüge alghan. Qaytip kelgen oqughuchilar qamaq jazasigha höküm qilin'ghan we lagérlargha qamalghan yaki iz-déreksiz yoqalghan. Qaytip kelmigen oqughuchilarning a'ile ezaliri jazalan'ghanidi. Abdulla arishning bildürüshiche, hesen ghopurning hazirgha qeder héchqandaq iz-dériki yoq iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet