Shan robérts: bir milletning yer-zémin we mal-mülkini talan-taraj qilish shu milletke étnik tazilash élip bérishning bir qismi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-08-26
Élxet
Pikir
Share
Print
"Shinjang rozi haji soda cheklik shirkiti", "Korla chilanbagh öy-mülükchilik shirkiti" ning xojayini 37 yashliq memet hemdul ependi.
"Shinjang rozi haji soda cheklik shirkiti", "Korla chilanbagh öy-mülükchilik shirkiti" ning xojayini 37 yashliq memet hemdul ependi.
RFA/Gülchéhre

Yéqinda, "Shinjang rozi haji soda cheklik shirkiti", "Korla chilanbagh öy mülükchilik shirkiti" qatarliqlarning lidérliri rozihaji hemdul we memet hemdul aka-ukilarningmu tutqun qilinip, akisi rozihajining 25 yil késilgenliki we bu a'ilining zor miqdarda mal-bisatining tonglitilghanliqi melum bolghanidi. Xitay hökümitining Uyghur élide lagérlarni qurup Uyghurlarni basturushni kücheytken bir mezgilde, Uyghur puldarliri we ronaq tapqan igilik tikligüchilerningmu asasliq tutqun nishani boluwatqanliqi Uyghurlar weziyitini tetqiq qilghuchi mutexessislerning diqqitini tartqan mesilige aylanmaqta.

Türkiyediki korlaliq muhajir ömerjan hemdul öz akiliri, ronaq tapqan öy-mülük sodigerliri rozihaji hemdul we memet hemdulning ilgiri-kéyin 2017-yili 10-ay we 2018-yilining béshida sewebsizla tutqun qilin'ghanliqi, akisi rozihajining 25 yil késilgenliki heqqide melumat yetküzgenidi. U yene bu uchurlargha akisining xitaydiki bir shériki arqiliq ige bolghanliqini qeyt qilghan idi. U xitay sodiger ömerjan'gha, da'irilerning uning akilirining pulini közlep qest qilghanliqini, buninggha oxshash Uyghur baylarning asasen lagér yaki türmilerde ikenlikini, hökümetning ularning mal-mülkini pütünley tartiwéliwatqanliqlirini tekitligeniken.

Roza haji hemdul we memet hemdulning türkiyediki ukisi ömerjan hemdulning bildürüshiche, ular qurghan öy-mülük shirkiti we ularning igidarchiliqidiki korla könchi deryasi boyigha sélin'ghan 30 nechche qewetlik "Chilanbagh sariyi" namliq körkem qoshmaq imaretler hazirmu qed kötürüp turghan bolsimu, emma bu mülükler emdi ulargha tewe bolmastin, hemmini hökümet tonglatqan.

Biz közge körün'gen tijaretchi rozihaji we uning inisi memet hemdulning néme sewebtin tutulghanliqi we hazirqi ehwali, shuningdek ularning mal-mülüklirining tonglitiwétilish mesilisi heqqide tepsiliy melumat élish üchün, ürümchi, korla qatarliq jaylardiki jama'et xewpsizlik, soda sana'et bashqurush orunlirigha köp qétim téléfon qilghan bolsaqmu téléfon élinmidi.

Ömerjan hemdulning akiliri heqqide bergen melumatlirigha qarighanda, rozihaji we memet hemdul ürümchide sewebsiz tutqun qilin'ghandin kéyin korlagha yötkep kélinip lagérgha qamalghan, rozihajigha melum bir türme ichidila yépiq sot échilip 25 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan.

Biz, rozihaji we uning a'ilisining esli nopusi turushluq korla sheher lengger yéza, shaqur kenti qarashliq saqchixana bilen alaqileshtuq, téléfonni bir xitay saqchi alghan bolsimu, emma u rozihaji hemdul we memet hemdullarning tutulush sewebliri heqqide sorighan so'allirimizgha "Bilmeymen" dep jawab berdi we téléfonni qoyuwetti.

Ömerjanning bildürüshiche kichik akisi memet hemdul tutulushning aldida hetta türkiyede shérikliship milliy tébabet doxturxanisi échish ishlirigha meblegh sélip bolghan bolup, uning tutulghandin kéyinki ehwalidin xewersiz iken.

Rozihaji hemdul we memet hemdulni yéqindin tonuydighan, 2017-yili-4 aylarda yawropagha panahliq tilep kélip yashawatqan, ismini ashkarilashni xalimaydighan bir Uyghur tijaretchi, özining rozihaji bilen 25 yilliq el-aghinilerdin ikenlikini, ürümchidiki tonush-bilishler arqiliq rozihaji we uning inisining tutqunda ikenliki we ularning mal-bisatining tonglitilghanliqini anglap tolimu azablan'ghanliqini bildürdi.

Bu kishimu oxshashla "Ularning tutqun qilinishida ularning puldar bolghinidin bashqa seweb yoq" dep körsetti. Uning texminlishiche, rozihajining tonglitilghan mal-mülkining qimmiti 7-8 yüz milyon yüen'ge baridiken.

Igilishimizche rozihajining ürümchi, korla, aqsu we xotendimu tarmaq shirketliri, yéngidin meblegh salghan zor kölemlik qurulushi, ürümchi, korla qatarliq jaylarda 10 din artuq dacha we öy-zéminliridin bashqa "Qorghan", "Jewher", "Bodun", "Qel'e" dégen namlardiki réstoranliri qatarliq qoshpumche igiliklirimu bar iken. U, Uyghur élide yéqinqi yillarda taza rawaj tapqan sodigerlerdin sanilidiken.

Mezkur aka-uka baywetchilerning inisi ularning héchqachan jinayet ötküzüp baqmighanliqi, ularning sezgür we nahayiti éhtiyatchan ikenlikini, da'irilerning ularni peqet mekteplerge pul i'ane qilghanliqlirini bahane qilip tutqan bolushi mumkinlikini ilgiri sürdi.

Xitayning Uyghurlargha qarita lagér siyasitini bashlighandin buyan bir qisim Uyghur dangdar shexsliri we baylarning asasliq tutqun nishani boluwatqanliqi we bu bir qisim bay-tijaretchilerning qolidiki yer-zémin we bayliqlarning pütünley hökümet teripidin tonglitiliwatqanliqi we tartiwéliniwatqanliqigha oxshash misallarning köpiyishi, Uyghur we xitay siyasiy weziyitini tetqiq qilghuchi mutexessislerning küchlük diqqitini tartmaqta.

Amérika jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas, doktor shan robérts bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi. U özining xitay hökümitining puldar Uyghurlarni köplep lagérlargha qamighandin sirt asasen ulargha éghir jaza höküm qiliwatqanliqi we bu arqiliq ularning mal-mülkini musadire qiliwatqanliqigha da'ir uchurlargha diqqet qilip kéliwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Nurghun Uyghur baylar we zémindarlarning köplep tutqun nishani boluwatqanliqigha da'ir nurghun ispatlar meydan'gha chiqmaqta. Özümmu türkiyede xitayning ziyankeshlikidin qéchip chiqqan bir qisim Uyghur sodigerler bilen biwasite uchrashtim. Hazir, gerche Uyghur sodigerlerning bayliqlirigha ige boluwélishta xitay merkizi hökümitining biwasite qoli barmu yaki yerlik xitay partiye hökümet emeldarliri, nöwettiki siyasetni purset bilip Uyghurlarni bulang talang qiliwatamdu ? tetqiq qilmay turup buninggha éniq baha bérish tes. Emma ilgiri köp qétim tekitliginimdek xitay hökümitining hazirning özide Uyghurlargha qarita élip bériliwatqan omumiy siyasitini irqiy tazilashning yéngi bir shekli déyishke bolidu. Xitay buni Uyghurlarning milliy kimlikini yoqitish we özgertish, ularning nopusining köpiyishini kontrol qilishqa oxshash nuqtiliq we nishanliq siyasetler arqiliq ishqa ashurmaqta. Bu jeryanda Uyghur puldar we zémindarlirining nuqtiliq qolgha élinish bilen birge ularning zémin we bayliqliriningmu hökümet yaki siyaset yürgüzgüchiler teripidin igiliniwélishi Uyghurlar üstidin dawam qiliwatqan bu étnik tazilashning sür'itini tézlitish rolini oynaydu dep éytalaymiz".

Shan robérts ependi yene gerche hazir lagérlar mesilisi dunya metbu'atlirida we xitayshunas mutexessisler ichide tonushluq bir mesilige aylan'ghan bolsimu, lékin xitayning Uyghurlargha qaratqan bu siyasitining arqisidiki meqsitini tetqiq qilishta Uyghur puldar we zimindarlirining tutqun qilinishi we buning sewebliri heqqide izdinishning zörür ikenlikini tekitlep mundaq dédi؛ "Elwette bu mesilini yéqindin egiship közitish we tetqiq qilish kérek dep qaraymen. Chünki, Uyghur diyari xitayning zor iqtisadiy menpe'eti bilen baghlan'ghan. Bolupmu bir belwagh bir yol pilani bilen bu zémin'gha xitayning meblegh salghuchiliri köpiyiwatqan bir mezgilde, xitay hökümitining u zémindiki eng asasliq zémindarlarni lagérla emes türmige qamishi meqsetsiz emes, buning arqisida xitayning bir belwagh bir yol zor pilan bar. Shunga bu köngül bölüshke tégishlik muhim mesile".

Toluq bet