Мәҗбурий әмгәктики уйғурлар вә районлар ара йөткиливатқан ишчилар қошуни

Мухбиримиз әзиз
2021-03-03
Share
lager-zens-zen-bdt.jpg Уйғур мәсилиси бойичә хәлқараға тонулған мутәхәссис адран зенз әпәнди җаза лагерлири тоғрисида доклат бәрмәктә. 2018-Йили 18-сентәбир, җәнвә.
REUTERS

Уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк һәққидә көплигән учурлар мәлум болуватқан болсиму буларниң нөвәттики түрлүк сиясий тәдбирләр билән қайси дәриҗидә бағлинишлиқ икәнлики, шуниңдәк буниң уйғурларниң кәлгүси мәвҗутлуқи үчүн немиләрдин бишарәт беридиғанлиқи һәққидә бир системилиқ хуласә чиқирилмай туриватқан иди. Вашингтон шәһридики комунизим қурбанлири хатирә фондиниң тәтқиқатчиси доктур адрян зенизниң 2-март күни "җеймис тавн фонди" ниң тор бетидә елан қилинған бу һәқтики мәхсус доклати әнә шу хил бошлуқни толдуруп, бу һәқтики мәсилиләрни йәнә бир қетим җиддий һалда һәр саһәниң диққитигә сунди.

Доклатта алди билән йеқинқи мәзгилләрдә тарқитилған хитай һөкүмитиниң рәсмий вә ғәйри рәсмий һөҗҗәтлири асасида уйғур дияридики мәҗбурий әмгәкниң маһийити һәмдә миңлиған сандики уйғур яшлириниң "ошуқчә әмгәк күчлирини ишқа орунлаштуруш", "намратлиқтин қутулдуруш" дегәндәк намларда һәрқайси районларға йөткәшниң хитай дөлити систимилиқ һалда иҗра қиливатқан дөләт сиясити икәнлики алаһидә тәкитләнди. Болупму хитай һөкүмитиниң бу усулда уйғурларни өз юртидин көчүрүп чиқиш арқилиқ асмилатсийә қилишқа техиму кәң йол ечиш һәмдә уйғур нопусиниң омумий зичлиқ нисбитини төвәнлитишкә уруниватқанлиқи тәпсили шәрһиләнди.

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк һәмдә әмгәк күчини мәҗбурий йөткәш тәдбирлири асасән хитай һөкүмити бивастә арқа тирәк болуватқан икки түрлүк мәнбәни асас қилмақта икән. Буниң бири, уйғур дияридики ғайәт зор көләмлик тутқун вә сиясий бастуруш җәрянида милйонлап лагирларға қамалған тутқунлар аталмиш "оқуш пүттүрүш" өлчимигә йәткәндә, йәни улардики "әсәбийлик" идийилири түгигәндә аилисигә яки җәмийәткә қайтурулмастин шу лагерларға анчә йирақ болмиған җайлардики завутларға ишчилиққа йөткәлмәктә икән. Йәнә бири болса "ошуқчә әмгәк күчи" дәп атиливатқан деһқан яшлирини пахта териш дегәндәк пәсиллик әмгәкләргә селиш һәмдә ғайәт зор көләмдә хитай өлкилиригә йөткәп, завутларда әрзан баһалиқ әмгәк күчи қилип ишлитиш болмақта икән.

Йеқинқи мәзгилләрдә хитай һөкүмити ғайәт зор маддий күч сәрп қилиш бәдилигә "шинҗаңда һечқандақ мәҗбурий әмгәк һадисиси мәвҗут әмәс" дегән мәзмунда көпләп тәшвиқат уруши қозғимақта икән. Миңлиған ишсиз деһқан яшлири хитай һөкүмитиниң "кәспий тәрбйәләш", "хизмәткә тизимлаш" дегән намларда ишқа орунлашқан болсиму буларниң һәммиси әмилийәттә ашу яшларниң ирадисигә хилап һалда мәҗбурлаш арқилиқ ишқа ашмақта икән. Мәзкур доклатта хәлқара әмгәк тәшкилатиниң низамнамисидики бәлгилимиләр асасида уйғур деһқан яшлириниң өзлири халимиған әһвалда хитай завутлирида ишләшкә мәҗбурлиниши, буни рәт қилғанларниң лагерға қамилиштәк түрлүк җазаларға мәһкум болидиғанлиқи дегәнләрниң әмилийәттә "мәҗбурий әмгәк" ни шәкилләндүридиғанлиқи толуқ әкс әттүрүлгән. Болупму хитай һөкүмитиниң бу һәқтики алақидар һөҗҗәтлири дәл мушу хил "әмгәккә орунлаштурушқа бойсунмиғанларниң җазалинидиғанлиқи" һәққидики көплигән маддиларни өз ичигә алидикән. Дәл әнә шу сәвәбтин 2017-йили уйғур деһқанлири арисидики "рай синаш" та деһқан яшларниң бу хилдики йөткәп ишқа орунлаштурушқа нисбәтән "қәти халимаслиқ" тәк омуми позитсийәси 2020-йилиға кәлгәндә "һәммәйләнниң әң чоң арзуси" шәклидә оттуриға чиққан.

Аптор бу қетимқи доклатта алаһидә мисал тәриқисидә пайдиланған бир муһим һөҗҗәт "хотән районидики уйғур әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштуруш һәмдә намратлиқтин қутулдуруш һәққидики хизмәт доклати" болуп, буни хитайниң нәнҗиң университети қармиқидики иқтисад тәтқиқат мәркизи 2020-йили тәйярлап чиққан. Әмма бу доклат торда елан қилинип узун өтмәйла өчүриветилгән. Нәнҗиң университетиниң бу доклатида көрситилишичә, нөвәттики уйғурларни зор көләмдә йөткәп ишқа орунлаштуруш "ширкәтләрниң әмгәк тәннәрқини төвәнлитиштики әң үнүмлүк усул" дәп шәрһиләнгән. Йәнә келип униңдики "уйғурларниң йиллардин буян пиланлиқ туғутқа бойсунмиғанлиқи ахирида көплигән ешинчә әмгәк күчлириниң пәйда болушиға сәвәб болған. Бу ошуқчә әмгәк күчлири болса нөвәттики иҗтимаий тәртипниң муқимлиқи үчүн зор тәһдит пәйда қилиду. Шуңа буни хәлқараға бәк дағдуға қилип йүрмәстин тездин иҗра қилиш лазим" дегән қурлар хитай һөкүмитиниң нөвәттики уйғур яшлирини хитай өлкилиригә йөткәп ишқа орунлаштуруш һәркитиниң һәқиқи мәқсидини ипадиләп беридикән. Болупму хитай һөкүмитиниң 220 миңдин артуқ уйғур яшлирини ғайәт зор көләмдә хитай өлкилиригә йөткәп ишқа орунлаштуруш билән биргә "2022-йилиға барғанда аз дегәндә үч йүз миң хитай көчмәнни җәнубий шинҗаңға йәрләштүрүш, шу арқилиқ нопус сүпитини яхшилаш лазим" дегән көрсәтмиси хитай һөкүмитиниң уйғур нопусини шалаңлитиш урунишини ашкара тәшвиқ қилиши һесаплинидикән. Аптор мушу әһвалларға асасән "нөвәттә аз дегәндиму бир милйон алтә йүз миң деһқан нопуси ‹ошуқчә әмгәк күчлири' дегән намда мәҗбурий йөткилиш хәвпигә дуч кәлмәктә" дәп көрситиду.

Аптор мушу әһвалларни тәпсилий анализ қилип чиққандин кейин "йөткәп ишқа орунлаштуруш, туғутни чәкләш вә лагирларға қамаш маһийәттә бир-биригә четишлиқ ‍үч булуң һасил қилған һалда хитай һөкүмитиниң уйғурлар дияридики иҗтимаий қайта қуруп чиқиш қурулушини әмәлгә ашурушқа хизмәт қилиду. Шуниң билән биргә бу һадисә хитай һөкүмитиниң мәдәнийәт қирғинчилиқи вә нопус қирғинчилиқиниң айрилмас тәркиви қисми. Техиму муһими мушуниң өзи хитай һөкүмитиниң йәнә бир ‹инсанийәткә қарши җинайити' һесаплиниду," дәп хуласә чиқириду.

"җеймис тавн фонди" 73 бәтлик мәзкур доклатни елан қилғандин кейин һәрқайси саһәниң күчлүк диққитини қозғиди. Америка ташқий ишлар министирлиқиниң баянатчиси радийомизниң бу һәқтики соалиға елхәт арқилиқ җавап қайтуруп америка ташқи ишлар министирлиқи һәмдә америка һөкүмитиниң уйғур дияридики мәҗбурий әмгәкни әң муһим вә әндишилик мәсилиләр қатарида қарайдиғанлиқини билдүрди. Шуниңдәк мәзкур доклатта алаһидә тәкитләнгән һәмдә нөвәттики ғайәт зор тәминат зәнҗириниң бир тәркибий қисми болуватқан уйғурларниң мәҗбурий әмгәккә селинишиға қарита америка һөкүмитиниң һәрқайси сода ширкәтлирини изчил хитай билән болған сода ишлирида һәрқачан мунасивәтлик тәминат зәнҗирини тәкшүрүшкә дәвәт қилип келиватқанлиқини, шу арқилиқ бу хил қәбиһ зулумларға шерик болуп қалмаслиқни тәвсийә қиливатқанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт