Рәйчил харрис: “уйғурларниң сәнитини уйғурларниң кимлики, земини вә дининиң бир пүтүнлүкидин айривәткили болмайду”

Мухбиримиз нуриман
2022-03-24
Share
Rachel-Harris-leksiye-uyghur-mesilisi.jpg Лондон университетида өткүзүлгән юмилақ үстәл сөһбитидә көзгә көрүнгән мутәхәссисләрдин мәзкур университетиниң профессори рейчил харрис ханим лексийә сөзлимәктә. 2018-Йили 2-июл, лондон.
Eziz Isa teminligen

Узун йиллардин буян уйғур сәнити, болупму уйғурларниң музика мәдәнийити тәтқиқати билән шуғуллинип келиватқан лондон университети шәрқшунаслиқ вә африқа институти (SOAS) ниң оқутқучиси рәйчил харрис ханим 23-март күни өткүзүлгән өзиниң профессорлуқ унванини қобул қилиш мурасимини “муһаҗирәттә яшаватқан уйғурлардики иҗадчанлиқ, җамаәт болуп яшаш вә сопизмға мунасивәтлик елементлар” дегән темида орунлаштурған.

Униң ейтишичә, у өзиниң профессорлуқ унванини қобул қилиш мурасимидин пайдилинип, уйғурларниң нөвәттики вәзийити вә муһаҗирәттики уйғурларниң өз мәдәнийитини сақлап қилишта көрситиватқан тиришчанлиқлирини аңлитишни мәқсәт қилған.

У бу һәқтә радийомизниң зияритини қобул қилип, мундақ деди: “уйғурларниң ана юртида уйғур мәдәнийити еғир кризисқа дуч келиватқан бу пәйттә биз бүгүнки бу мурасимдин пайдилинип, уйғур мәдәнийитини намаян қиливатимиз. Униңдин башқа туғулған юртиға болған чоңқур сиғиниш ичидә яшаватқан муһаҗирәттики уйғур яшларниң авазини аңлитишқа тириштуқ. Ахирида мушу пурсәттин пайдилинип түркийәдә бихәтәрлики вә нормал турмуши еиниқсиз һаләттә яшаватқан уйғур җамаитиниң қийинчилиқини аңлаттуқ”.

Лондон университети шәрқшунаслиқ вә африқа институтиниң йиғин залида өткүзүлгән мәзкур мурасим д у қ лондон ишханисиниң мудири, актип сиясий паалийәтчи, шуниң билән бир вақитта SOAS йипәк йоли коллектипиниң баш нахшичиси рәһимә мәһмут ханим орундиған уйғур хәлқ нахшилири билән башланған. Рәһимә ханимниң нахшилириға рәйчил харрис ханим уйғур сазлиридин бири болған дутар билән тәңкәш қилған.

Рәһимә мәһмут ханим радийомизниң зияритини қобул қилип, уйғурларниң мәсилисини уйғурларниң гүзәл музика-нахшилири арқилиқ аңлитишниң үнүминиң юқири болидиғанлиқини тәкитлиди.

Фирансийәдә турушлуқ филим ишлигүчи вә музика тәтқиқатчиси доктор муқәддәс миҗит ханимму мәзкур мурасимға тәклип билән қатнашқан. Мурасимда у режиссорлуқ қилған, бир қизниң анаюртиға болған һәсрити ипадиләнгән қисқа һекайисигә кириштүрүлгән заманиви усул һәрикәтлири арқилиқ муһаҗирәттики уйғурларниң анаюртиға болған һәсрити әкс әттүрүлгән “сүргүнлүк тоғрисида сөз” намлиқ қисқа филим қоюлған.

У мәзкур қисқа филим һәққидә радийомизниң зияритини қобул қилип, муһаҗирәттики талантлиқ уйғур яшларниң ярдимидә бу филимни вуҗудқа чиқарғанлиқини, сәнәт арқилиқ көрүрмәнләргә уйғурларниң сәргәрданлиқтики ана юрт һәсритини ипадиләшкә тиришқанлиқини билдүрди.

Муқәддәс миҗит ханим уйғурларниң мәдәнийитини хәлқараға тонуштурушта зор күч чиқириватқан рәйчил харрис ханимға чоңқур рәһмитини билдүрди.

Рәйчил харрис ханим “муһаҗирәттә яшаватқан уйғурлардики иҗадчанлиқ, җамаәт болуп яшаш вә сопизмға мунасивәтлик елементлар” темисидики лексийәсидә түркийәдә яшаватқан уйғур җамаитиниң күндилик һаяти һәққидә тохталған. У икки ай илгири түркийәдә мәхсус тәкшүрүштә болған болуп, түркийәдә яшаватқан уйғурларниң илаҗсиз өз юртидин айрилғандин кейин, түркийәдә ениқсиз бир шәкилдә һаятини давам қиливатқанлиқи, җамаәт болуп яшаш арқилиқ өзлириниң кимликини сақлап қилишқа тиришиватқанлиқи, өзлириниң әнәниви йемәк-ичмәк, кийим-кечәк мәдәнийитини раваҗландуруватқанлиқи вә бу җамаәтниң арисида сақлинип қалған сопизимға мунасивәтлик елементлар һәққидә сүрәт вә қисқа видийолар арқилиқ мәлумат бәргән.

У лексийәсиниң ахирда түркийәдә музика иҗадийити билән шуғуллиниватқан бир җүп әр-аял һәққидә тохталған. Рәйчил ханим улар һәққидә тохтилип: “вәтән һәсритини өзиниң музикиси-нахшисида күчлүк ипадилигән”, дегән вә лексийәсини мушу әр-аял орундиған, нөвәттә тутқунда туруватқан атақлиқ шаир абдуқадир җалалидинниң “янарим йоқ” сәрләвһилик шеириға асасән иҗад қилған “янарим йоқ” намлиқ нахшиси билән ахирлаштурған.

Рәйчил харрис ханим өзиниң 25 йилдин буян уйғурларни, болупму уйғур музика сәнитини тәтқиқ қилип келиватқанлиқни, уйғурларниң һәқиқәтән узун йиллиқ, мол мәдәнийәткә игә хәлқ икәнликини тәкитлиди. У йәнә мундақ деди: “уйғурларниң мәдәнийити өзгичә. Уларниң мәдәнийити оттура асиядики милләтләрниң мәдәнийитигә охшайдиғандәк көрүнсиму, лекин һечбирсигә охшимайдиған, һәқиқәтән өзгичә бир мәдәнийәт. Уларниң сәнитини динидин айрип қариғили болмайду. Суфийлиқниң нурғун елементлири сәнәтлиридә ипадилиниду. Уйғурларниң миллий вә диний кимлики бир-биригә юғурулуп кәткән. Нөвәттә хитай уйғур усулини саяһәтчиләр үчүн ойнитиду. Телевизорларда тәшвиқат үчүн ишлитиватиду. Буларни көрсәм шундақ көңлүм йерим болиду. Шуңа бүгүнки лексийәмдә болсун мәйли башқа тәтқиқатлиримда болсун мән үчүн муһим болғини, уйғурларниң музика-усуллириниң уйғурларниң кимлики, юрти вә дининиң бир пүтүнлүкидин айривәткили болмайдиғанлиқини гәвдиләндүрүштүр”.

Рәйчил харрис ханимниң йеқинда уйғур җәмийитидики йеза-қишлақ аяллириниң дини паалийәтлири мәркизий тема қилинған “уйғурчә исламниң тавушлуқ мәнзириси” намлиқ китаби нәшр қилинғаниди.

Мәлум болушичә, лондон университетиниң шәрқшунаслиқ вә африқа институти (SOAS) явропадики асия, африқа, йеқин вә оттура шәрқ тәтқиқати билән шуғуллинидиған алдинқи қатардики алий маарип оргини болуп һесаблиниду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт