Reychil xarris: “Uyghurlarning sen'itini Uyghurlarning kimliki, zémini we dinining bir pütünlükidin ayriwetkili bolmaydu”

Muxbirimiz nur'iman
2022-03-24
Share
Rachel-Harris-leksiye-uyghur-mesilisi.jpg London uniwérsitétida ötküzülgen yumilaq üstel söhbitide közge körün'gen mutexessislerdin mezkur uniwérsitétining proféssori réychil xarris xanim léksiye sözlimekte. 2018-Yili 2-iyul, london.
Eziz Isa teminligen

Uzun yillardin buyan Uyghur sen'iti, bolupmu Uyghurlarning muzika medeniyiti tetqiqati bilen shughullinip kéliwatqan london uniwérsitéti sherqshunasliq we afriqa instituti (SOAS) ning oqutquchisi reychil xarris xanim 23-mart küni ötküzülgen özining proféssorluq unwanini qobul qilish murasimini “Muhajirette yashawatqan Uyghurlardiki ijadchanliq, jama'et bolup yashash we sopizmgha munasiwetlik éléméntlar” dégen témida orunlashturghan.

Uning éytishiche, u özining proféssorluq unwanini qobul qilish murasimidin paydilinip, Uyghurlarning nöwettiki weziyiti we muhajirettiki Uyghurlarning öz medeniyitini saqlap qilishta körsitiwatqan tirishchanliqlirini anglitishni meqset qilghan.

U bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Uyghurlarning ana yurtida Uyghur medeniyiti éghir krizisqa duch kéliwatqan bu peytte biz bügünki bu murasimdin paydilinip, Uyghur medeniyitini namayan qiliwatimiz. Uningdin bashqa tughulghan yurtigha bolghan chongqur sighinish ichide yashawatqan muhajirettiki Uyghur yashlarning awazini anglitishqa tirishtuq. Axirida mushu pursettin paydilinip türkiyede bixeterliki we normal turmushi éiniqsiz halette yashawatqan Uyghur jama'itining qiyinchiliqini anglattuq”.

London uniwérsitéti sherqshunasliq we afriqa institutining yighin zalida ötküzülgen mezkur murasim d u q london ishxanisining mudiri, aktip siyasiy pa'aliyetchi, shuning bilen bir waqitta SOAS yipek yoli kolléktipining bash naxshichisi rehime mehmut xanim orundighan Uyghur xelq naxshiliri bilen bashlan'ghan. Rehime xanimning naxshilirigha reychil xarris xanim Uyghur sazliridin biri bolghan dutar bilen tengkesh qilghan.

Rehime mehmut xanim radiyomizning ziyaritini qobul qilip, Uyghurlarning mesilisini Uyghurlarning güzel muzika-naxshiliri arqiliq anglitishning ünümining yuqiri bolidighanliqini tekitlidi.

Firansiyede turushluq filim ishligüchi we muzika tetqiqatchisi doktor muqeddes mijit xanimmu mezkur murasimgha teklip bilen qatnashqan. Murasimda u rézhissorluq qilghan, bir qizning anayurtigha bolghan hesriti ipadilen'gen qisqa hékayisige kirishtürülgen zamaniwi usul heriketliri arqiliq muhajirettiki Uyghurlarning anayurtigha bolghan hesriti eks ettürülgen “Sürgünlük toghrisida söz” namliq qisqa filim qoyulghan.

U mezkur qisqa filim heqqide radiyomizning ziyaritini qobul qilip, muhajirettiki talantliq Uyghur yashlarning yardimide bu filimni wujudqa chiqarghanliqini, sen'et arqiliq körürmenlerge Uyghurlarning sergerdanliqtiki ana yurt hesritini ipadileshke tirishqanliqini bildürdi.

Muqeddes mijit xanim Uyghurlarning medeniyitini xelq'aragha tonushturushta zor küch chiqiriwatqan reychil xarris xanimgha chongqur rehmitini bildürdi.

Reychil xarris xanim “Muhajirette yashawatqan Uyghurlardiki ijadchanliq, jama'et bolup yashash we sopizmgha munasiwetlik éléméntlar” témisidiki léksiyeside türkiyede yashawatqan Uyghur jama'itining kündilik hayati heqqide toxtalghan. U ikki ay ilgiri türkiyede mexsus tekshürüshte bolghan bolup, türkiyede yashawatqan Uyghurlarning ilajsiz öz yurtidin ayrilghandin kéyin, türkiyede éniqsiz bir shekilde hayatini dawam qiliwatqanliqi, jama'et bolup yashash arqiliq özlirining kimlikini saqlap qilishqa tirishiwatqanliqi, özlirining en'eniwi yémek-ichmek, kiyim-kéchek medeniyitini rawajlanduruwatqanliqi we bu jama'etning arisida saqlinip qalghan sopizimgha munasiwetlik éléméntlar heqqide süret we qisqa widiyolar arqiliq melumat bergen.

U léksiyesining axirda türkiyede muzika ijadiyiti bilen shughulliniwatqan bir jüp er-ayal heqqide toxtalghan. Reychil xanim ular heqqide toxtilip: “Weten hesritini özining muzikisi-naxshisida küchlük ipadiligen”, dégen we léksiyesini mushu er-ayal orundighan, nöwette tutqunda turuwatqan ataqliq sha'ir abduqadir jalalidinning “Yanarim yoq” serlewhilik shé'irigha asasen ijad qilghan “Yanarim yoq” namliq naxshisi bilen axirlashturghan.

Reychil xarris xanim özining 25 yildin buyan Uyghurlarni, bolupmu Uyghur muzika sen'itini tetqiq qilip kéliwatqanliqni, Uyghurlarning heqiqeten uzun yilliq, mol medeniyetke ige xelq ikenlikini tekitlidi. U yene mundaq dédi: “Uyghurlarning medeniyiti özgiche. Ularning medeniyiti ottura asiyadiki milletlerning medeniyitige oxshaydighandek körünsimu, lékin héchbirsige oxshimaydighan, heqiqeten özgiche bir medeniyet. Ularning sen'itini dinidin ayrip qarighili bolmaydu. Sufiyliqning nurghun éléméntliri sen'etliride ipadilinidu. Uyghurlarning milliy we diniy kimliki bir-birige yughurulup ketken. Nöwette xitay Uyghur usulini sayahetchiler üchün oynitidu. Téléwizorlarda teshwiqat üchün ishlitiwatidu. Bularni körsem shundaq könglüm yérim bolidu. Shunga bügünki léksiyemde bolsun meyli bashqa tetqiqatlirimda bolsun men üchün muhim bolghini, Uyghurlarning muzika-usullirining Uyghurlarning kimliki, yurti we dinining bir pütünlükidin ayriwetkili bolmaydighanliqini gewdilendürüshtür”.

Reychil xarris xanimning yéqinda Uyghur jem'iyitidiki yéza-qishlaq ayallirining dini pa'aliyetliri merkiziy téma qilin'ghan “Uyghurche islamning tawushluq menzirisi” namliq kitabi neshr qilin'ghanidi.

Melum bolushiche, london uniwérsitétining sherqshunasliq we afriqa instituti (SOAS) yawropadiki asiya, afriqa, yéqin we ottura sherq tetqiqati bilen shughullinidighan aldinqi qatardiki aliy ma'arip orgini bolup hésablinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet