Mutexesisler: “Xitay Uyghur medeniyitini xitay medeniyitining bir parchisi qilishqa urunmaqta”

Muxbirimiz méhriban
2022.07.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Mutexesisler: “Xitay Uyghur medeniyitini xitay medeniyitining bir parchisi qilishqa urunmaqta” Xitayning en'eniwi pasonidiki kiyimler kiydürülüp, xitay sen'iti orunlitiliwatqan Uyghurlar.
Qeshqer Tori

Xitay hökümiti teripidin yoqitish nishani qiliniwatqan Uyghur medeniyitining nöwette xitay taratqulirida “Qoghdiliwatidu” dep teshwiq qilinishi diqqet qozghimaqta. Bolupmu 2017-yildin kéyin, xitay hökümityining Uyghurlarni asas qilghan rayondiki yerlik milletlerni “Qayta terbiyelesh” namida keng kölemde lagérlargha qamishi, shundaqla Uyghur medeniyitining barliq mewjut shekillirini yoqitish nishanigha aylandurushi, dunyaning diqqet nuqtisida turmaqta.

Xitay hökümiti yéqinqi yillardin buyan, “Dinni xitaylashturush” namida Uyghurlarning diniy étiqadini cheklidi. “Meschitlerni elalashturush” namida islam dini uslubidiki meschit-jame we en'eniwiy imaretlerni chéqip yoqatti. “Sheher tereqiyat qurulushi” namida qedimiy Uyghur mehellirini, qeshqerdek qedimiy Uyghur sheherlirini chéqip özgertti. “Dölet tili oqutushi” namida Uyghur ana til ma'aripini emeldin qaldurdi. “Jongxu'a milliti ortaq gewdisi éngi”, “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush” dégendek bir qatar chong xitaychiliq siyasetliri arqiliq Uyghurlarning milli kimlikini yoqitip, mejburiy xitaylashturushni tézletti.

Xitay hökümiti Uyghur rayonida yolgha qoyghan bu bir qatar irqiy qirghinchiliq siyasetler bügünki künde dunyaning diqqitini qozghimaqta. Amérika bashchiliqidiki gherp démokratik döletliri hökümetliri, kishilik hoquq teshkilatliri we Uyghurshunas mutexesisler xitay hökümitining bu qilmishlirini “Medeniyet qirghinchiliqi”, yeni Uyghurlargha qaritilghan “Irqiy qirghinchiliq” ning muhim bir parchisi dep eyiblenmekte.

Chiqiliwatqan qeshqer kona sheher we meschitlerge échinip qarawatqan boway.
Chiqiliwatqan qeshqer kona sheher we meschitlerge échinip qarawatqan boway.
Social Media

Halbuki, xitay hökümtimu buninggha qarita teshwiqat urushi qozghap, gherb démokratik döletlirini “Xitaygha böhtan chaplidi” dep eyiblimekte. Shuning bilen birge, öz taratqulirida yene Uyghur medeniyet miraslirining atalmish “Jungxu'a medenyitining bir qismi” ikenlikini tekitlep, ularning dölet teripidin qoghdiliwatqanliqini jar salmaqta.

“Tengritagh tori” da 27-iyul élan qilin'ghan bir xewerde, Uyghur aptonum rayoni boyiche qoghdilidighan medeniyet miraslirining 5425 ke yetkenliki, bularning ichide Uyghur aptonum rayon derijilik qoghdilidighan türning 315 ke, dölet derijilik qoghdilidighan türning 94 ke yetkenliki tilgha élin'ghan. Xewerde yene Uyghur aptonum rayonida tizimgha élin'ghan medeniyet mirasliri warisliridin 5632 kishi barliqi, bularning ichide aptonum rayon derijilik tizimgha élin'ghanlarning 548 kishi, dölet derijilik tizimgha élin'ghanlarning 112 kishi ikenliki eskertilgen.

Amérikadiki Uyghur tarixi tetqiqatchisi ri'an sam ependi, bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay teshwiqatliridiki san-sipirlar hegizmu ularning Uyghur medeniyitini qoghdawatqanliqidin dérek bermaydu, dédi.

U mundaq dédi: “Méningche, ‛medeniyet mirasliri qoghdiliwatidu‚ dégen sanliq melumatlar unche muhim emes, chünki bu xil atalmish ‛qoghdash‚ larning Uyghurlargha normal medeniyet en'eniliri bilen shughullinish hoquqini bérishi natayin. Ular teshwiqatlirida ‛medeniyetni qoghdawatimiz‚ deydu. Bu némidin dérek béridu? ular emeliyette ashu medeniyet emeliyitining bir nusxisini, yeni sheklinila tizimgha alidu. Uni ammiwi sorunlarda teshwiq qilidu. Emma bu ehwalda medeniyet alahidilikining téximu keng da'iride mewjut bolushi qiyinlishidu, hetta mumkin bolmaydu.”

“Elalashturush” bahanisi bilen chiqiliwatqan meschitler qeshqer shehiri we meschitler.
“Elalashturush” bahanisi bilen chiqiliwatqan meschitler qeshqer shehiri we meschitler.
Social Media

U sözini dawamlashturup mundaq dédi: “Shunga men ularning resmiy qoghdilidighan adet dep békitken medeniyet yadikarliqliri we gheyriy maddiy medeniyet miraslirining sanini sélishturushning héch hajiti yoq dep oylaymen. Eger ular Uyghurlarning medeniyet pa'aliyetliridiki erkin yighilish, özini ipadilesh we murasimlirigha bolghan cheklimilerni bikar qilghan bolsa idi, u halda ular milliy medeniyetni qoghdashta téximu köp ishlarni qilghan bolatti, shundaqla Uyghur medeniyitini qoghdashta téximu zor ünümi bolatti. Shunga méningche ularning teshwiqatliridiki 5 ming, 10 ming we yaki 20 ming dégendek sanliq melumatlarning ehmiyiti yoq, yeni bek chong perq élip kelmeydu.”

Ri'an sam ependining qarishiche, yéqinqi 10 yil ichide Uyghur medeniyiti emeliyette üxitay hökümitining eng zor derijidiki buzghunchiliqigha uchrighan.

Ri'an sam ependi yene xitay hökümitining dölet ichi we sirtida Uyghurlargha a'it bir qisim medeniyet yadikarliri we medeniyet adetlirini “Insaniyetning medeniyet mirasliri” tizimliki'e'e kirgüzüp, ularni qattiq qoghdawatqanliqi heqqide dawrang séliwatqanliqini bildürdi:

“Shundaq, ularda medeniyet yadikarliqlirini we shekilsiz medeniyet miraslirini tizimlitidighan siyasetler bar. Ular medeniyet yadikarliqlirini tizimlatqanda, héch bolmighanda bu yadikarliqlarni we bu orunlarni öz ismi bilen qoghdaymiz deydu. Ular bu orunlargha meblegh saldi, wiwiska asti we ularni munderijige turghuzdi. Emma epsuski, bularning héchqaysisi Uyghur medeniyitining rayonda sijil qoghdiliwatqanliqini körsetmeydu.”

Ri'an sam ependining tekitlishiche, xitay hökümiti xelq'arada “Uyghur medeniyitini qoghdawatimiz” dep teshwiq qiliwatqan waqitning özide, Uyghur medeniyet miraslirini qoghdighuchi we dawamlashturghuchi xelq sen'etkarliri bilen tetqiqatchilarni yoqitish nishani qilghan:

“Men ilgiri tilgha élip ötkinimdek, ular Uyghurlarning tarixiy orunlirini we diniy sorunlirini weyran qiliwatidu. Ular kishilerni meshrepke oxshash xelq sen'iti yighilishlirigha qatnashqi seweblik türmilerge tashlawatidu. Ular hazir öz medeniyitini saqlighuchilarni, ziyaliylarni we sen'etkarlarni qolgha éliwatidu. Bu en'enilerni saqlap kelgen kishiler eng yuqiri késim boyiche türmilerge tashlanmaqta. Men yene ularning en'eniwi Uyghur yézilirini we sheherlerdiki nurghun kona mehellilerni weyran qiliwatqanliqigha diqqet qiliwatimen. Ular yene en'eniwi Uyghur öy jahazlirini we kishilerning öyliridiki jabduqlarni weyran qiliwatidu. Méning démekchi bolghinim, ular dunyaning her qandaq yéridiki herqandaq hökümettin perqliq halda eng keng kölemlik hökümet hujumi élip bériwatidu. Shuning bilen bir waqitta yene Uyghur medeniyitini qoghdawatqanliqi heqqidimu dawrang séliwatidu.”

Amérikidiki Uyghur tetqiqatchisi elis andrson xanimmu sap Uyghur tili bilen ziyaritimizni qobul qildi.

U sözide, “Xitay hökümiti Uyghur medeniyitini qoghdash emes, belki Uyghur medeniyet miraslirini yoqitish jinayiti ötküzüwatidu,” dédi.

Türkiyediki meryem sultan xanim “Uyghur eneniwi tibabiti, Uyghurlarning yashash we ozuqlinish adetliri” boyiche ilmiy tetqiqat élip bériwatqan yash Uyghur tetqiqatchiliridin biri.

Bügün meryem sultan xanimmu ziyaritimizni qobul qilip, özinng Uyghurlarning kündilik turmush adetliri, yémek-ichmek medeniyiti we örüp-adet tetqiqatlirigha köre, xitay hökümitining Uyghurlarning milliy medeniyiti we uning barliq shekillirini yoqitish hemde i'itaylashturush siyasiti yürgüziwatqanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.