Medeniyet qoghdighuchiliri: xitay hökümiti Uyghur medeniyitini hergiz yoqitalmaydu

Muxbirimiz jewlan
2020-10-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Qizil teshwiqat xizmiti munasiwiti bilen uyushturulghan zor kölemlik musabiqe pa'aliyitidin körünüsh. 2015-Yili 20-öktebir, peyziwat.
Qizil teshwiqat xizmiti munasiwiti bilen uyushturulghan zor kölemlik musabiqe pa'aliyitidin körünüsh. 2015-Yili 20-öktebir, peyziwat.
Xinhua

4-Öktebir, amérikaning "Atlantik" zhurnilida "Uyghur medeniyitini milliy qirghinchiliqtin saqlap qélish" namliq bir maqale élan qilin'ghan bolup, xitayning Uyghur rayonidiki étnik qirghinchiliqi tüpeylidin diyasporadiki Uyghurlarning öz kimliki we medeniyitini saqlap qélishqa mejbur bolghanliqi we buninggha tirishiwatqanliqini yorutup bérilgen.

Yasmin serhan isimlik aptor bu maqalisining béshida mundaq yazidu: "Siz bügün yoqitiliwatqan bir medeniyetni qandaq qoghdap qalisiz? Uyghurlar üchün ularning medeniyitining yoqitiwétilishi qandaqtur perez yaki qiyas emes, bu milletning béshigha kelgen apet künséri éghirlishiwatidu. Milyondin köp Uyghur qamaldi, ayalliri tughmas qilindi, méngisi yuyuldi, étiqadi térrorluq bilen baghlandi, meschitliri weyran qilindi, tili cheklinip uning ornigha xitay tili dessitildi. Omumen ular térrorchi, bölgünchi, esebiy unsur dep qarilip, özliridin tartip medeniyitigiche qirghinchiliqqa uchridi".

Bu maqalining aptori, chet'ellerdiki Uyghurlarning xitaydin kéliwatqan ghayet zor bésim we tehditke qarimay, bu zor kölemlik qirghinchiliqni xelq'aragha anglitiwatqanliqini, yene bir tereptin öz medeniyitini chet elde bolsimu saqlap qélishqa tirishiwatqanliqini yorutup bérish üchün en'gliye, firansiye, türkiye we amérikada yashawatqan Uyghurlarni ziyaret qilghan. Bu Uyghurlar ichide ashpez, sha'ir, sen'etchi, filim ishligüchi, Uyghur tili oqutquchisi qatarliqlar bar iken. Ular chet elde turup öz kimliki we uning muhim belgisi bolghan medeniyitini qoghdashqa töhpe qoshuwatqanlar bolup, buning üchün körsetken tirishchanliqi we bu heqte oylighanlirini otturigha qoyghan.

Londonda réstoran achqan Uyghur a'ilisi bu réstoran arqiliq Uyghurlarning en'eniwi ta'amlirinila emes, bézekchilik, ressamliq, qol hüner buyumliri qatarliq güzel sen'et eserlirinimu chet elliklerge tonushturuwatqanliqini éytqan bolsa, istanbulda Uyghur tili mektipi achqan mu'ellime we yazghuchi muyesser abdul'ehed xendan Uyghur medeniyitini saqlap qélish üchün Uyghur til-edebiyatini ewladlargha ögitishni ching tutuwatqanliqini éytqan.

Ziyaritimizni qobul qilghan muyesser xanim Uyghur balilargha öz tili we edebiyatini ögitish arqiliq ulargha öz tarixi we medeniyitini miras qaldurghili bolidighanliqini éytti. U yene türkiyede ana til oqutushi bilen shughullinish jeryanida hés qilghanlirini ortaqlashti, uning bildürüshiche, balilarda öz tili we medeniyitini öginish qizghinliqi yuqiri iken. Emma bezi ata-anilarning köchüp kétishi bilen balilirining öginishi yérim yolda toxtap qalidiken؛ uningdin bashqa, Uyghur til-edebiyatini ögitidighan oqutquchilar san we süpette yéterlik emesken.

Bu maqalide yene, londonda turushluq pa'aliyetchi hem sen'etkar rehime xanim Uyghurlarning naxsha-muzikisini chet elde bolsimu qoghdash we rawajlandurush üchün london Uyghur ansambilini qurghanliqini, bu milletni xelq'aragha tonutush we uning dawasini anglitish üchün Uyghur sen'itining kem bolsa bolmaydighanliqini bildürgen bolsa, firansiyede turushluq muzikishunas we meshrep tetqiqatchisi muqeddes mijit Uyghur sen'itining xasliqi we mewjut bolup turush qimmitining bashqa milletler bilen bolghan alaqe we ortaq behrimen bolushta ikenlikini otturigha qoyghan. Rehime xanim ziyaritimizni qobul qilip, london Uyghur ansambilining bésip ötken musapisi we Uyghur sen'itini chet ellerge tonutush üchün élip barghan pa'aliyetliri heqqide toxtaldi.

Bu maqalide Uyghur muzikisi tetqiqatchisi elis andérson xanim "Chet'eldiki Uyghurlar hazirqidek weziyette sen'et pa'aliyetliri ötküzse bolamdu?" dégen nuqtini chiqish qilip, sen'etkarlar duch kelgen bésim we arisaldiliq mesilisini otturigha qoyghan bolup, rehime xanim bu heqtiki köz qarashlirini bildürüp: "Biz qandaqtur medhiye naxshiliri éytmaywatimiz, belki yürekke toshup ketken dertni éytiwatimiz. Sen'et déginimiz ruhning namayendisi, biz sen'itimiz arqiliq qayghuni küchke aylandurushqa tirishiwatimiz" dédi.

Mezkur maqalide sha'ir we rézhissor tahir hamut xitayning 2012-yildin bashlap Uyghurche kitab we ün-sin buyumlirigha bolghan nazaretni qattiq kücheytkenlikini, andin uni yoqitishqa ötkenlikini, bu medeniyetni qélish üchün uning mewjutluqigha kapaletlik qilidighan muhit bolmisa bolmaydighanliqini otturigha qoyghan.

Bu maqalidiki yene bir muhim alahidilik shuki, buningdin 500 yil burun ispaniyedin sürgün qilin'ghan yehudiylarning öz medeniyitini saqlash kürishi bilen bügün diyasporadiki Uyghurlarning öz medeniyitini saqlap qélish kürishi öz'ara sélishturulup, ortaq we perqliq nuqtilar körsitip bérilgen. Doktor qahar barat ependining bildürüshiche, "Diyaspora" dégen söz öz wetinidin heydep chiqirilghan xelqning yat eldiki sürgün hayatini körsitighan söz bolup, yehudiylar öz diyaridin qoghlinip, sürgün azabini bashtin kechürgen bolsa, Uyghurlar öz wetinide qismaqqa élinip, zulum we xarliq astida jan talashmaqta iken. Her ikki millet irqiy qirghinchiliqqa uchrash we bashqa yerde mewjutluqini saqlash jehettin ortaqliqqa ige iken.

Bu maqalide yene xitay hökümiti Uyghur rayonida Uyghur medeniyitini yoqitishqa qanche urun'ghanséri diyasporadiki Uyghurlarning öz medeniyitini qoghdashqa shunche küchewatqanliqi otturigha qoyulghan. Amérikadiki Uyghurshunas joshu'a frimen ependi bu heqte toxtilip, chet'ellerde Uyghur medeniyet öyi, Uyghur kitabxaniliri, Uyghur til mektepliri échilghanliqini, Uyghurche eserler neshr qiliniwatqanliqini, Uyghur ansambillirining qurulup, Uyghur naxsha-muzikilirining dunyaning her qaysi jaylirida yangrawatqanliqini, omumen Uyghur medeniyiti öz diyarida yoq qiliniwatqan bu weziyette diyasporadiki Uyghur medeniyitide közge körünerlik janlinish boluwatqanliqini bildürgen.


Toluq bet