Doktor ablet semet: “Xumbold muzéyidiki Uyghur kimlik elchiliri dunyadin hésdashliq qilghuchilar we himayichilarni izdeydu”

Muxbirimiz gülchéhre
2022.10.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
germaniye-uyghur-muzey-korgezme-13.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-12.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-11.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-10.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-9.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-8.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-7.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-6.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-5.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-4.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-3.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-2.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

germaniye-uyghur-muzey-korgezme-1.jpg

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zaligha qoyulghan Uyghurlargha a'it qimmetlik xeziniler. 2022-Yili öktebir. Ablet Semet teminligen

Bérlindiki xumbold munbiride échilghan 3 chong muzéy zalida, Uyghurlarning tarixi we medeniyet-sen'itining jezbidarliqini, seltenetini namayende qilidighan qimmetlik xeziniler körgezmige qoyulmaqta.

Muzéydiki matériyallar we uninggha a'it tetqiqatlar bilen munasiwetlik türkolog ablet semet, mezkur Uyghur medeniyet buyumlirini tonushturup we baha bérip, bularning dunyaning Uyghurlarni chüshinishi we himaye qilishida muhim ehmiyetke ige ikenlikini tekitlidi.

Xumbold munbiridiki asiya sen'et muzéyining ayrim-ayrim ikki chong zaligha, 1902-1914-yilliri gérmaniyelik ékspéditsiyechilerning Uyghur diyarigha qilghan töt qétimliq ékspéditsiyening bayqashlirigha tewe bolghan, waqit jehettin ming besh yüz yildin artuq tarixqa ige qimmetlik asar-etiqiler qoyulghan bolsa, étnologiye muzéyining zaligha qoyulghan Uyghur medeniyet we örp-adetlirige a'it rengdar buyumlar Uyghurlarning milliy medeniyet kimlikini namayende qilmaqta.

Gérmaniyediki türkolog, doktor ablet semet ependi memnuniyet bilen bérlindiki xumbold munbiride échilghan étnologiye muzéyidiki Uyghurlargha a'it nuqtiliq buyumlar hemde ularning alahidilikliri toghriliq téximu tepsiliy chüshenchiler berdi.

Ablet ependining tonushturushiche, kishi étnologiye muzéyi zaligha kirgen haman zalning otturigha ésilghan Uyghurlarning gilemchilik medeniyitining ülgisi bolghan, otqashtek, heshemetlik bir parche anargüllük gilemni köridu. Shundaqla gilemning yénigha qoyulghan chong hejimlik ékranda yene, Uyghurlarning asasliq gilem nusxiliri, gilem toqushta ishlitidighan hüner-kesip eswabliri, Uyghur doppilirini öz ichige alghan nechche onlighan foto-süretler, aylinip chiqip turidiken.

Doktor ablet ependining éytishiche, bu gilem eslide 18-esirde Uyghurlar teripidin toqulghan bolup, kéyin her xil sewebler bilen béyjinggha élip kélin'gen we 1948-yili qedimiy gilemlerni yighip saqlighuchi xans bétti ependi buni sétiwélip gérmaniyege élip kelgen. 1978-Yili, uning a'ile-tawabi'atliridin ixén gat bétti teripidin bu gilem gérmaniye muzéyigha ötküzüp bérilgeniken.

Doktor ablet ependining chüshendürüshiche, anargül nusxisi Uyghurlargha xas we wekillik gül nusxisi bolup, Uyghurlar adette anargüllük gilemni öylirige ésish we yaki yerge sélish arqiliq, perzent körüsh yaki köp perzentlik bolush arzusini ipade qilip kelgeniken.

Körgezmige qoyulghan buyumlarning köpinchisi 4 qétimliq turpan ékspéditsiyesi we uningdin kéyin gérmaniyege élip kélinip saqliniwatqan Uyghur medeniyet we hüner-sen'itige da'ir buyumlarni asas qilidiken.

Kuchadin élip kélin'gen neqishliq yaghach penjirimu alahide közge chéliqidighan bolup, u alahide sipta we sen'etlik ishlen'gini bilen kishining diqqitini tartsa, Uyghur diyarining oxshimighan jayidin yighip kélin'gen bash kiyimliri, kimxab chapan, égiz pashniliq ötük, zibo-zinnet buyumliri qatarliqlar Uyghurlarning ezeldinla kiyim-kéchekke alahide ehmiyet béridighan, kiyim-kéchek medeniyiti tereqqiy qilghan millet ikenlikini körsitip béridiken.

Étnologiye muzéyida yene, turpan ékspéditsiyeside toplan'ghan bir qisim awazliq buyumlarmu saqliniwatqan bolup, turpan qarighojida 117 yil ilgiri addiy magnitliq léntigha xatirilen'gen bu awazliq xatiriler, kishining xiyalini ixtiyarsiz halda shu dewrlerge élip kétidiken. Bular eyni waqittiki Uyghurlarning tili heqqide ilmiy tetqiqat qilish hem til adetlirini chüshinish shuningdek Uyghurlarning meniwi hayatini qandaq ötküzidighanliqini chüshinish qatarliqlarda qimmetlik menbelik matériyallar hésablinidiken.

Ablet semet ependining éytishiche, Uyghurlarning sapal qachiliri, yipek toqulmilar, qol-hünerwenchilik buyumliri qatarliqla Uyghurlarning medeniyet tarixi, millet kimliki shundaqla oxshimighan dewrlerde ularda yüz bergen chongqur özgirishlerni eks ettürgendin bashqa yene Uyghurlarning medeniyet alahidilikini, ottura asiyadiki bashqa qérindash we qérindash bolmighan milletler bilen bolghan munasiwet hemde perqliq alahidilikini tetqiq qilishtimu muhim ehmiyetke igiken.

Muzéygha a'it tonushturushlardin chüshinishimizche, mezkur étnologiye muzéyida körgezme qiliniwatqan Uyghur medeniyitining namayendisi bolghan bu rengdar buyumlar, asasen Uyghur diyarigha barghan ékspéditsiyechiler, ziyaretchiler teripidin élip kélin'gen ötkenki esirning bashlirigha tewe maddiy medeniyet mirasliri bolup, bu buyumlarning teweliki, nedin élip kélin'genliki, néme üchün qollinilidighanliqidek ehwallar birqeder tepsiliy xatirilen'gen. Ablet semet ependining éytishiche, nöwette, Uyghur milliy medeniyiti, jümlidin hüner kesipliri dawamliq yoqiliwatqan, xitay hökümiti “Jungxu'a ortaq medeniyiti” we “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” idiyelirini küchep yolgha qoyup, Uyghurlarning tipik we özige xas medeniyet nemunilirining xitay medeniyitige qoshuwétiliwatqan, Uyghur medeniyitining ornigha xitay milliy medeniyet en'eniliri dessitiliwatqan, singdürülüwatqan shara'itta mezkur medeniyet nemuniliri Uyghurlarning milliy kimlikini namayan qilish we qoghdashta muhim ehmiyetke ige iken.

Doktor ablet ependi xumbold munbiridiki Uyghurlargha xas bu körgezme buyumlirini “Uyghurlarning kimlik elchiliri” dep teswirlidi hemde bu buyumlarni közdin kechürgen her qandaq kishide, Uyghurlarning we ular yaratqan bu medeniyetlerning bügünki ehwali heqqide so'al peyda qilmay qalmaydighanliqini bildürüp: “Bu qimmetlik medeniyet elchiliri, dunyadin özige hésdashliq qilghuchilarni, himayichilarni izdeydu” dédi.

Igilishimizche, yéqinqi künlerde échilishqa bashlighan xumbold munbirining 4 ming kwadrat métir da'iridiki heywetlik bu muzéyining étnologiye muzéyi we asiya sen'et mozéyi tarmaqlirigha 20,000 körgezme buyumi qoyulghan bolup, Uyghurlarning tarixi we medeniyet-sen'et miraslirigha a'it buyumlar ottura asiya bölümige ayrilghan. Mezkur buyumlar san jehettin intayin zor salmaqni igilepla qalmay yene ulargha muzéyning her bir zalidin alahide orun bérilgeniken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.