Uyghur meshrepliri Uyghur medeniyiti we milliy rohining yarqin namayendisidur

Muxbirimiz nur'iman
2020-08-21
Share
uyghur-muqam-tetqiqat-muqeddes-1.jpg Firansiyediki Uyghur muzika tetqiqatchisi muqeddes mijit xanim "Dunyaning kéchiliri" féstiwalda. 2015-Yili, jenwe, shiwétsariye.
Muqeddes teminligen

Firansiyediki Uyghur muzika tetqiqatchisi muqeddes mijit bilen amérikaliq fotograf lisa rus Uyghur meshreplirining Uyghur milliy kimlikini saqlash, dawamlashturush we Uyghurlarning ijtima'iy ré'alliqini eks ettürüshtiki muhim rolini alahide tekitlidi.

Xelq'arada xitay hakimiyitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasiti "Irqi qirghinchiliq" dep étirap qilinishqa bashlandi. Bu Uyghurlar duch kéliwatqan krizisning bir qanche yildin buyan déyiliwatqan "Medeniyet qirghinchiliqi" din nechche hesse éghir ikenlikini ipadileydu.

Melum bolushiche, muhajirettiki Uyghurlar özlirining milliy kimlikini saqlap qilish üchün Uyghur medeniyitining kichiklitilgen örniki bolghan meshrepni qaytidin janlandurushqa bashlighan.

Firansiyede turushluq muzika tetqiqatchisi we filim ishligüchi doktor muqeddes mijit mexsus Uyghur sen'itini tetqiq qilidighan bolup, u meshrepni tonushturup mundaq dédi: "Meshrep déginimiz Uyghurlar arisida ötküzülidighan jama'etning bir yerge kélishige wesile bolidighan köp qatlamgha ige murasimlarning biri. Meshrep özige xas qa'ide-yosunliri bilen toy-tökün murasimliri we bashqa yighilishlardin körünerlik perqlinidu."

Meshrep heqqide Uyghur tilida we bashqa tillarda nurghun tetqiqat maqaliliri yézilghan we dawamliq yézilmaqta. Meshrep murasimida éytilidighan naxshilarning tékistliri heqqide omumyüzlük halda "Merdanilik, isyan, sadaqet, pak muhebbet, dostluq we insaniy ghurur tuyghuliri urghup turidu," déyilgen.

Muqeddes mijit nechche ming yilliq medeniyetke ige Uyghurlarning tarixiy tereqqiyat jeryanida her xil medeniyetlerni, bolupmu diniy medeniyet amillirini meshreptin ibaret bu alahide sen'et sheklige singdürgenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Meshreptiki bezi qa'idiler sofizimdin kelgen désem, bezilirimizge bek yaqmasliqi mumkin, lékin bizning medeniyitimizge iz qaldurghini bizning del bizning tariximizdur. Meshrepning qurulmisini goya kichik tiptiki bir dölet sistémisigha oxshitish mumkin."

Muqeddes mijit meshrepni tetqiq qilish jeryanida hazirghiche saqlinip kelgen Uyghur muqamliri we naxsha-muzikilirining ewladmu-ewlad saqlinip qilishida meshrep murasimlirining nahayiti muhim hel qilghuch rol oynighanliqini hés qilghan. U: "Öz medeniyitimizni saqlap qalimiz deydikenmiz, aldi bilen medeniyitimizni toghra öginishimiz kérek," dep tekitlidi.

Muqeddes mijit fransiyedek bir dölette Uyghur medeniyitini tonushturushning yéngi we özgiche yollirini tépip chiqqan. Uning déyishiche, künige 200 etrapida sen'et kéchiklikliri ötküzülüp turidighan bir dölette bashqa bir natonush milletning sen'itini namayan qilish tolimu tesken. Shuning üchün muqeddes mijit en'eniwi Uyghur ussuligha yawropa uslubidiki heriketlerni qoshush arqiliq Uyghurlarning béshigha kelgen zulum, bu zulum aldidiki charisizlik, yat eldiki ghéribliqini ipadileshke tirishqan.

Amérikaliq fotograf lisa rus 2019-yili nyu-york shehiride "Men uxliyalmidim" témisida bir yérim ayliq resim körgezmisi ötküzgen. Bu körgezmide muqeddes mijit özining yéngiche uslubtiki ussuli arqiliq tamdiki resimlerge jan kirgüzgen. Resimdiki mezlum milletning derdini körgezmige kelgenlerge janliq bir shekilde ipadiligen.

Lisa Uyghurlarning ana yurtigha köp qétim barghan we Uyghurlarning turmushigha chongqur chökken fotograf bolup, Uyghur diyarida yüz bergen paji'eler uninggha chongqur tesir qilghan. U ziyaritimizni qobul qilip, nyu-yorktiki körgezmide ziyaretchilerning muqeddesning ussuligha qarap köz yéshi qilghanliqini eslep ötti. U meshrep sheklidiki en'eniwi sen'etning gherb we bashqa ellerning kishiliri ortaq chüshineleydighan ortaq til, yeni ussul tiligha aylandurulushning Uyghur mesilisini anglitishtiki ünümlük bir yol ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Uyghur sen'iti Uyghurlarning öz derdini dunyagha anglitishtiki bir yolidur. En'eniwi xelq ussulini gherpliklerge öz péti körsitish, yeni ussul sen'itidin paydilinip, hazir Uyghur diyarida yüz bériwatqan ishlarni ipade qilghili bolidu. Ussul arqiliq yoqitish, buzghunchiliq, ayrilish qatarliqlarni qandaq ipadilesh kérek? gherbte Uyghur medeniyitige téxiche yat bolghan bir xil shekil bar, u bolsimu zamaniwi ussul. U moda éqim ussuldinmu, en'eniwi ussuldinmu perqlinidu. Bu ussul qedimki bilen hazirqini birleshtürüp, insanning nöwette yüz bériwatqan ré'alliqqa bolghan héssiyatni ipadileydu. Eger Uyghur tilida Uyghurlarning derdini anglatsingiz, u chaghda gherblikler buni chüshinish üchün aldi bilen Uyghur tilini öginish kérek. Lékin ussul tilida pütün dunya néme démekchi bolghinini chüshineleydu. Muqeddes muzika, ussul we heriketni bek yaxshi birleshtürdi, ziyaretchiler meyli gherblik, meyli sherqliq bolsun, janliq bir bedenning herikitidin chongqur bir azabni hés qilip, köz yéshi qilishti."

Muqeddes mijit axirida: "Meshrepke oxshash qimmetlik miraslirimizni qoghdash, rawajlandurush we janlandurush ishi biz yashlarning uni yéngiche we özgiche yollar bilen xelq'araliq sewiyige yetküzüshimizge baghliq," dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.