Кеңийиватқан қамақханилар вә айиғи чиқмас тутқунлар сепи (2)

Мухбиримиз әзиз
2021-01-11
Share
Кеңийиватқан қамақханилар вә айиғи чиқмас тутқунлар сепи (2) Норвегийәдики "уйғур әдлийә архипи" байқиған ақсу шәһиридики лагерниң вә униң йенидики җәсәт көйдүрүш орниниң сүний һәмраһидин тартилған сүрити. 2020-Йили ноябир.
Bextiyar Ömer teminligen

Уйғур дияридики лагерларниң кеңийиши һәққидә сөз болғанда җин бунин әпәнди буниң лагерлардин түрмиләргә қамақ җазасини өтәшкә әвәтилгән кишиләрниң нисбити бойичә һесаблиғанда әң ениқ намайән болидиғанлиқини тәкитләйду. Болупму бу җәһәттики санлиқ мәлуматлар илгири адрян зенз топлиған учурларда пүтүн-пүтүн мәһәллә бойичә кишиләрниң лагерға, түрмигә яки йиғивелиш орунлириға топланғанлиқини көрсәткән. Бу һәқтики гуваһлиқ бәргүчи шәхсләрниң баянлири болса лагерларға қамалған кишиләрниң аз дегәндиму йериминиң еғир қамаққа һөкүм қилинғанлиқини дәлиллигән. Болупму йәркән наһийәсиниң азатбағ, чедир тоғрақ, дөң өстәң, ләңгәр қатарлиқ йезилиридики лагер тутқунлири вә уларниң түрмиләргә йоллиниши бу нисбәтниң әң аз дегәндиму 50 тә 50 икәнликини намайән қилған. Бу һал ақсу, алтай, корла, қумул, үрүмчи қатарлиқ орунларни бойлиған шималий йөнүлүштә сәл төвән болған. Бу һәқтә сөз болғанда җин бунин әпәнди лагерға қамашниң пәқәт бир башлиниш икәнликини алаһидә тәкитләйду.

"бу хилдики селиштурма дәриҗә әһвалини лагирдики реаллиқтин көрүвалғили болсиму, әмәлийәттә 2017-йилиниң өзидила нурғун кишиләр чақмақ тезликидә узун йиллиқ қамақ җазалириға һөкүм қилинип болған. ‹Узун йиллиқ' дегәндә он йил, он бәш йил яки йигирмә йил көздә тутулиду. Бу кишиләргә артилған әйибләргә қарайдиған болсақ буларниң мутләқ көп қисминиң толиму бимәнә, йәнә келип адәмниң һәйранлиқтин ағзи ечилип қалидиған ишлар икәнликини байқаймиз. Бу кишиләр һечқандақ сот тәртивидин өтмәйла яки һечқандақ уруқ-туғқини қатнашмиған йепиқ сотта чақмақ тезликидә қамаққа һөкүм қилинип түрмиләргә йоллап берилгән. Бу йосундики түрмигә йоллаш әһвали 2017-йилидин 2019-йилиниң ахирлириғичә давам қилди. Бу җәрянда мәйли лагерлар яки түрмиләр ‍өз функитсийәсидин тохтап қалмиди. Тутқунларму айиқи үзүлмәй келип турди. Әмма шу җәрянда аталмиш ‹қануний система' арқилиқ түрмиләргә йоллап берилгән йүзлигән, миңлиған кишиләрниң бигунаһ икәнлики шунчә айдиң мәлум болуп турди. Йәнә бир яқтин 2018-йили вә 2019-йилиниң өзидила туғқанлириниң лагерларға қамалғанлиқи гуваһлиқ бәргән кишиләрниң сани тездин көпәйгән болсиму, һазир бундақ гуваһлиқ баянлири азлап қалди. Мушу әһвалға қарап у кишиләрниң җәмийәт қойниға әмәс, бәлки аллиқачан түрмиләргә йоллинип болғанлиқини қияс қилиш қийин әмәс. Муһаҗирәттә бу һәқтә гуваһлиқ бериватқанларниң баянлирини аңлисиңиз һәқиқәтәнму йүрәк-бағриңиз езилип кетеиду. Чүнки уларниң баянлири қайта-қайтилап охшап кетидиған бир реаллиқни тәсвирләйду."

Апторниң қаришичә, түрлүк йоллар арқилиқ ташқи дуняға мәлум болған язма пакитларниң хитай һөкүмити чиқарған ичкий материяллардики әһваллар билән ‍өзара мас келиши, шуниңдәк хитай һөкүмити ишлигән "ибрәт филимлири" дә тәсвирләнгән уйғур зиялилириниң қамаққа һөкүм қилиниш әһвали һәмдә уйғур мәһбусларниң хитай өлкилиригә йөткәп кетилиши һәққидики әһвалларни бирләштүрүп қариғанда нөвәттә қамаққа һөкүм қилиниватқан кишиләрниң әмилийәттә мәвҗут болуватқан адәм қамаш муәссәсәлириниң сиғдуруш иқтидаридин зор дәриҗидә ешип чүшкәнликини қияс қилиш қийин әмәс икән. Чүнки он нәччә йилдин қамақ җазасиға һөкүм қилинип болған бу кишиләр изчил лагерлардин чиқмай туриватқан болуп, бу асасән уларни сиғдурғидәк түрминиң қалмиғанлиқиниң нәтиҗиси икән. Әмма реаллиқ шундақ болсиму йәнила зор бир қисим шаһидлар бу һәқтә әһвал тонуштурғанда башқиларниң хата чүшинип қалмаслиқи үчүн аллиқачан түрмиләргә йоллинип болған туғқанлирини "лагир тутқунлири" дәп атимақта икән.

"муһаҗирәттики кишиләр бу һәқтә гуваһлиқ бәргәндә бәзиләр уруқ-туғқанлириниң қамақ җазасини өтәш үчүн түрмиләргә йолливетилгәнлики һәққидики учурларни тәкитләшни анчә халимайду. Қарисам бәзиләр ‹башқиларға туғқинимни түрмидә қамақта йетиватиду, десәм уларни растинла бирәр җинайәт өткүзгән охшайду, дәп ойлап қалиду' дәйдикән. Шуңа улар сориғанларға ‹туғқиним лагерда' дәйдикән. Йәнә бәзиләр ата-анисиниң лагердин кесим елан қилинип түрмигә йолланғанлиқини билсиму башқиларниң уларни җинайәтчи, дәп ойлап қелишидин әнсирәп ‹улар һазирғичә лагерда' дәйдикән. Шуңа бәзидә мушу хилдики артуқчә әндишә түпәйлидин нурғун гуваһчилар башқичә учурларни оттуриға ташлап бәзи қаймуқушларға сәвәб болуватиду. Әлвәттә мән бу хилдики кишиләрни әйиблимәкчи әмәсмән. Әмма хитай һөкүмити һазир өзлириниң қанун дөлити икәнликини давраң селиватиду. Әмма реаллиқ болса дәл буниң тәтүрисичә."

Қамақ җазасиға һөкүм қилиниватқан кишиләрниң көплүкидин нөвәттә уйғур диярида йеңидин түрмиләр селиниватқан болуп, алдинқи икки йилда буниң көлими зор дәриҗидә ашқан. Бу болса хитай һөкүмити елан қилған түрлүк қурулуш һәққидики һөҗҗәтләрдин мәлум болған болуп, уларни омумлаштурғанда йеңи түрмиләрниң кеңийишини йеңи орунда йеңи түрмә селиш, башқа муәссәләрни түрмигә өзгәртиш вә мәвҗут түрмини кеңәйтип қуруш дегәндәк үч чоң шәкилдә көрситиш мумкин икән. Җүмлидин "вал-стрет журнили" гезитиниң мухбири ева ду 2020-йили қәшқәргә зиярәткә барғанда илгири лагер икәнлики муқимлаштурулған қурулушниң әмдиликтә мунтизим түрмигә айлинип болғанлиқини байқиған. Нөвәттә шиддәт билән кеңийиватқан бу түрмиләргә қамиливатқан тутқунларниң сани изчил ешип бериватқан болсиму, уларниң бир қисими, болупму қазақистан вә башқа дөләтләрниң пуқралири болған бәзи кишиләр бу җайлардин чиқип кетишкә қадир болғандин сирт мутләқ көп қисим кишиләр, болупму хитай пуқраси болған уйғурлар давамлиқ түрмиләргә йолланмақта икән. Җин бунин әпәнди бу әһвални "игиси йоқ хәлқниң күни тәс" дегән шәкилдә ипадиләйду.

"уйғурлар бу җәһәттә бәкму пайдисиз орунда туриватиду. Чүнки уларниң мәнпәәтигә вәкиллик қилидиғанға уларниң дөлити йоқ. Әмма яхши йери уларниң муһаҗирәттики җамаити дуня миқясида, җүмлидин бәзи ‹сүри бар' дөләтләрдә зор тәсир қозғаш ролини ойнаватиду. Бу җайлардики ахбарат вастилириму уйғурлар мәсилисини муһим темилар қатариға қоюватиду. Нөвәттә лагерларға вә түрмиләргә қамиливатқанларниң мутләқ көп қисминиң уйғур икәнлики бизгә аян. Әмма уларниң бу ишларға игә чиқидиған дөлити болмиғандикин, 2017-йилидин башлап уларға қошна болған қазақистан ашу уйғур тутқунлар билән бирликтә лагерларға қамалған бир қисим қазақларни қутулдуруп елип чиқип кәтти. Чүнки бу қазақларму тил вә етиқад җәһәттә уйғурларға бәкму йеқин болғанлиқтин милйонлиған уйғурни лагерларға қамиған хитай һөкүмити һәргизму қазақларни аяп қойидиған ишни қилмайтти. Чүнки бундақ болғанда бу қазақлар қазақистанға чиқса шинҗаңда немә ишларниң болуватқанлиқини өзлириниң уруқ-туғқанлириға һекайә ейтқандәк сөзләп бериду. Буниң билән хитайниңму абройиға еғир тәсир йетиду. Шуңа хитай бундақ ишларға йол қоймайду, әлвәттә. Йәнә келип милйонларчә уйғурни қамиған хитай һөкүмити һәргизму буниң гуваһчилирини тахтибешиға елип қоймайду."

Уйғур дияридики сиясий бастуруш вә униң бир қисим ақивәтлири ташқи дуняға яхши билингән болсиму, әмма һазирғичә мәлум болған маддий испатлар уйғур җәмийити дуч келиватқан һәмдә ташқи дуня "қирғинчилиқ" дәп атаватқан иҗтимаий паҗиәни мукәммәл тәсвирләп беришкә кәмлик қилидикән. Буниңда хитай һөкүмитиниң учурларни қаттиқ тәқип қилиши бир муһим сәвәб болса, муһаҗирәттики йәнә бир қисим шаһидларниң өзлири билгән әһвални ашкарилаштин "еһтият" қилишиму муһим рол ойнимақта икән. Шу сәвәбтин һазир "уйғурларниң он пирсәнти қамалған болса қалғанлири қамалмиған. Шуңа буни ‹қирғинчилиқ' дәп аташ мувапиқму?" дегәндәк соалларму туғулмақта икән.

"һазир қарайдиған болсақ әһвал бир қисим кишиләр охшимиған сорунларда ‹қирғинчилиқ' дәп тәсвирләйдиған бир һалға келип қеливатиду. Бу хил аташни һазир хелила омумлишип қалди, десәкму болиду. Мениңчә бу хил аташни дәрвәқә хата болди, дәп кәткилиму болмайду. Шундақла буниң қандақ шәкилдики қирғинчилиқ икәнликиниму әстин чиқармаслиқ зөрүр болуп қеливатиду. Мән буни ‹аста рәвиштики қирғинчилиқ' дәп аташ бирқәдәр мувапиқмикин, дәймән. Чүнки һазирқи реаллиқтин қариғанда у җайдики кишиләрниң роһи сундурулуп, аилиләрдики җудалиқ омумлишиватиду. Буниң билән өлүвалидиғанлар яки дәрт-әләмдин түгишип кетиватқанларниң сани тездин ешиватиду. Биз адәтләнгән ‹қирғинчилиқ' һадисиси адәттә кишиләрни топ-топи билән елип чиқип қатирисиға тизғандин кейин етип ташлашни көрситиду. Әмма у җайдики реалллиқ һазирчә ундақ бир һалға бармиди. Йәнә келип һазир у җайдики кишиләрниң он пирсәнти лагерда, қалған 90 пирсәнти сиртта, дейиливатқанда бу җәһәттә йәнила тәңпуңлуқни сақлиған һалда сөз қилишму сәл муһим. Йәнә бири бу хил қирғинчилиқ тоғрисида һәрқайси ахбарат вастилириға мәлум болған учурлар толиму ечинишлиқ болған билән улар нөвәттики лагерлар вә қамақ орунлириниң омумий картинисини толуқ тәсвирләп беришкә кәмлик қиливатиду. Мәсилән, түрмә яки қамақханилардики басқунчилиқ, намәлум дора-окул бериш дегәнләрниң раст икәнликигә қил сиғмисиму бу хилдики киризисларниң шу җайдики йәрлик қанун орунлириниң өз һоқуқини сүйистимал қилиш һадисиси яки бу һәқтики омумий сиясәтниң иҗра қилиниши икәнлики тоғрисида кесип бирнәрсә дейишкә маддий испат кәм."

Нөвәттә хитай һөкүмити изчил лагер тутқунлириниң түрлүк қамақ орунлирида әркинликтин мәһрум һалда мәһбусқа айлинип қалғанлиқини "йеңи билим вә һөнәр игиләш йоли" дәп чүшәндүриватқан болуп, ғәрп дунясиниң бу һәқтики тәнқидлирини "бизниң ичкий ишимизға қопаллиқ билән арилашқанлиқ" дәп рәт қилмақта икән. Әмма һазирғичә мәлум болуп туриватқан учурлар болса тутқунлар саниниң изчил ешип бериватқанлиқини көрсәтмәктә икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт