Kéngiyiwatqan qamaqxanilar we ayighi chiqmas tutqunlar sépi (2)

Muxbirimiz eziz
2021-01-11
Share
Kéngiyiwatqan qamaqxanilar we ayighi chiqmas tutqunlar sépi (2) Norwégiyediki "Uyghur edliye arxipi" bayqighan aqsu shehiridiki lagérning we uning yénidiki jeset köydürüsh ornining sün'iy hemrahidin tartilghan süriti. 2020-Yili noyabir.
Bextiyar Ömer teminligen

Uyghur diyaridiki lagérlarning kéngiyishi heqqide söz bolghanda jin bunin ependi buning lagérlardin türmilerge qamaq jazasini öteshke ewetilgen kishilerning nisbiti boyiche hésablighanda eng éniq namayen bolidighanliqini tekitleydu. Bolupmu bu jehettiki sanliq melumatlar ilgiri adryan zénz toplighan uchurlarda pütün-pütün mehelle boyiche kishilerning lagérgha, türmige yaki yighiwélish orunlirigha toplan'ghanliqini körsetken. Bu heqtiki guwahliq bergüchi shexslerning bayanliri bolsa lagérlargha qamalghan kishilerning az dégendimu yérimining éghir qamaqqa höküm qilin'ghanliqini delilligen. Bolupmu yerken nahiyesining azatbagh, chédir toghraq, döng östeng, lengger qatarliq yéziliridiki lagér tutqunliri we ularning türmilerge yollinishi bu nisbetning eng az dégendimu 50 te 50 ikenlikini namayen qilghan. Bu hal aqsu, altay, korla, qumul, ürümchi qatarliq orunlarni boylighan shimaliy yönülüshte sel töwen bolghan. Bu heqte söz bolghanda jin bunin ependi lagérgha qamashning peqet bir bashlinish ikenlikini alahide tekitleydu.

"Bu xildiki sélishturma derije ehwalini lagirdiki ré'alliqtin körüwalghili bolsimu, emeliyette 2017-yilining özidila nurghun kishiler chaqmaq tézlikide uzun yilliq qamaq jazalirigha höküm qilinip bolghan. 'uzun yilliq' dégende on yil, on besh yil yaki yigirme yil közde tutulidu. Bu kishilerge artilghan eyiblerge qaraydighan bolsaq bularning mutleq köp qismining tolimu bimene, yene kélip ademning heyranliqtin aghzi échilip qalidighan ishlar ikenlikini bayqaymiz. Bu kishiler héchqandaq sot tertiwidin ötmeyla yaki héchqandaq uruq-tughqini qatnashmighan yépiq sotta chaqmaq tézlikide qamaqqa höküm qilinip türmilerge yollap bérilgen. Bu yosundiki türmige yollash ehwali 2017-yilidin 2019-yilining axirlirighiche dawam qildi. Bu jeryanda meyli lagérlar yaki türmiler ‍öz funkitsiyesidin toxtap qalmidi. Tutqunlarmu ayiqi üzülmey kélip turdi. Emma shu jeryanda atalmish 'qanuniy sistéma' arqiliq türmilerge yollap bérilgen yüzligen, minglighan kishilerning bigunah ikenliki shunche ayding melum bolup turdi. Yene bir yaqtin 2018-yili we 2019-yilining özidila tughqanlirining lagérlargha qamalghanliqi guwahliq bergen kishilerning sani tézdin köpeygen bolsimu, hazir bundaq guwahliq bayanliri azlap qaldi. Mushu ehwalgha qarap u kishilerning jemiyet qoynigha emes, belki alliqachan türmilerge yollinip bolghanliqini qiyas qilish qiyin emes. Muhajirette bu heqte guwahliq bériwatqanlarning bayanlirini anglisingiz heqiqetenmu yürek-baghringiz ézilip kétéidu. Chünki ularning bayanliri qayta-qaytilap oxshap kétidighan bir ré'alliqni teswirleydu."

Aptorning qarishiche, türlük yollar arqiliq tashqi dunyagha melum bolghan yazma pakitlarning xitay hökümiti chiqarghan ichkiy matériyallardiki ehwallar bilen ‍öz'ara mas kélishi, shuningdek xitay hökümiti ishligen "Ibret filimliri" de teswirlen'gen Uyghur ziyalilirining qamaqqa höküm qilinish ehwali hemde Uyghur mehbuslarning xitay ölkilirige yötkep kétilishi heqqidiki ehwallarni birleshtürüp qarighanda nöwette qamaqqa höküm qiliniwatqan kishilerning emiliyette mewjut boluwatqan adem qamash mu'esseselirining sighdurush iqtidaridin zor derijide éship chüshkenlikini qiyas qilish qiyin emes iken. Chünki on nechche yildin qamaq jazasigha höküm qilinip bolghan bu kishiler izchil lagérlardin chiqmay turiwatqan bolup, bu asasen ularni sighdurghidek türmining qalmighanliqining netijisi iken. Emma ré'alliq shundaq bolsimu yenila zor bir qisim shahidlar bu heqte ehwal tonushturghanda bashqilarning xata chüshinip qalmasliqi üchün alliqachan türmilerge yollinip bolghan tughqanlirini "Lagir tutqunliri" dep atimaqta iken.

"Muhajirettiki kishiler bu heqte guwahliq bergende beziler uruq-tughqanlirining qamaq jazasini ötesh üchün türmilerge yolliwétilgenliki heqqidiki uchurlarni tekitleshni anche xalimaydu. Qarisam beziler 'bashqilargha tughqinimni türmide qamaqta yétiwatidu, désem ularni rastinla birer jinayet ötküzgen oxshaydu, dep oylap qalidu' deydiken. Shunga ular sorighanlargha 'tughqinim lagérda' deydiken. Yene beziler ata-anisining lagérdin késim élan qilinip türmige yollan'ghanliqini bilsimu bashqilarning ularni jinayetchi, dep oylap qélishidin ensirep 'ular hazirghiche lagérda' deydiken. Shunga bezide mushu xildiki artuqche endishe tüpeylidin nurghun guwahchilar bashqiche uchurlarni otturigha tashlap bezi qaymuqushlargha seweb boluwatidu. Elwette men bu xildiki kishilerni eyiblimekchi emesmen. Emma xitay hökümiti hazir özlirining qanun döliti ikenlikini dawrang séliwatidu. Emma ré'alliq bolsa del buning tetürisiche."

Qamaq jazasigha höküm qiliniwatqan kishilerning köplükidin nöwette Uyghur diyarida yéngidin türmiler séliniwatqan bolup, aldinqi ikki yilda buning kölimi zor derijide ashqan. Bu bolsa xitay hökümiti élan qilghan türlük qurulush heqqidiki höjjetlerdin melum bolghan bolup, ularni omumlashturghanda yéngi türmilerning kéngiyishini yéngi orunda yéngi türme sélish, bashqa mu'esselerni türmige özgertish we mewjut türmini kéngeytip qurush dégendek üch chong shekilde körsitish mumkin iken. Jümlidin "Wal-strét zhurnili" gézitining muxbiri éwa du 2020-yili qeshqerge ziyaretke barghanda ilgiri lagér ikenliki muqimlashturulghan qurulushning emdilikte muntizim türmige aylinip bolghanliqini bayqighan. Nöwette shiddet bilen kéngiyiwatqan bu türmilerge qamiliwatqan tutqunlarning sani izchil éship bériwatqan bolsimu, ularning bir qisimi, bolupmu qazaqistan we bashqa döletlerning puqraliri bolghan bezi kishiler bu jaylardin chiqip kétishke qadir bolghandin sirt mutleq köp qisim kishiler, bolupmu xitay puqrasi bolghan Uyghurlar dawamliq türmilerge yollanmaqta iken. Jin bunin ependi bu ehwalni "Igisi yoq xelqning küni tes" dégen shekilde ipadileydu.

"Uyghurlar bu jehette bekmu paydisiz orunda turiwatidu. Chünki ularning menpe'etige wekillik qilidighan'gha ularning döliti yoq. Emma yaxshi yéri ularning muhajirettiki jama'iti dunya miqyasida, jümlidin bezi 'süri bar' döletlerde zor tesir qozghash rolini oynawatidu. Bu jaylardiki axbarat wastilirimu Uyghurlar mesilisini muhim témilar qatarigha qoyuwatidu. Nöwette lagérlargha we türmilerge qamiliwatqanlarning mutleq köp qismining Uyghur ikenliki bizge ayan. Emma ularning bu ishlargha ige chiqidighan döliti bolmighandikin, 2017-yilidin bashlap ulargha qoshna bolghan qazaqistan ashu Uyghur tutqunlar bilen birlikte lagérlargha qamalghan bir qisim qazaqlarni qutuldurup élip chiqip ketti. Chünki bu qazaqlarmu til we étiqad jehette Uyghurlargha bekmu yéqin bolghanliqtin milyonlighan Uyghurni lagérlargha qamighan xitay hökümiti hergizmu qazaqlarni ayap qoyidighan ishni qilmaytti. Chünki bundaq bolghanda bu qazaqlar qazaqistan'gha chiqsa shinjangda néme ishlarning boluwatqanliqini özlirining uruq-tughqanlirigha hékaye éytqandek sözlep béridu. Buning bilen xitayningmu abroyigha éghir tesir yétidu. Shunga xitay bundaq ishlargha yol qoymaydu, elwette. Yene kélip milyonlarche Uyghurni qamighan xitay hökümiti hergizmu buning guwahchilirini taxtibéshigha élip qoymaydu."

Uyghur diyaridiki siyasiy basturush we uning bir qisim aqiwetliri tashqi dunyagha yaxshi bilin'gen bolsimu, emma hazirghiche melum bolghan maddiy ispatlar Uyghur jemiyiti duch kéliwatqan hemde tashqi dunya "Qirghinchiliq" dep atawatqan ijtima'iy paji'eni mukemmel teswirlep bérishke kemlik qilidiken. Buningda xitay hökümitining uchurlarni qattiq teqip qilishi bir muhim seweb bolsa, muhajirettiki yene bir qisim shahidlarning özliri bilgen ehwalni ashkarilashtin "Éhtiyat" qilishimu muhim rol oynimaqta iken. Shu sewebtin hazir "Uyghurlarning on pirsenti qamalghan bolsa qalghanliri qamalmighan. Shunga buni 'qirghinchiliq' dep atash muwapiqmu?" dégendek so'allarmu tughulmaqta iken.

"Hazir qaraydighan bolsaq ehwal bir qisim kishiler oxshimighan sorunlarda 'qirghinchiliq' dep teswirleydighan bir halgha kélip qéliwatidu. Bu xil atashni hazir xélila omumliship qaldi, désekmu bolidu. Méningche bu xil atashni derweqe xata boldi, dep ketkilimu bolmaydu. Shundaqla buning qandaq shekildiki qirghinchiliq ikenlikinimu estin chiqarmasliq zörür bolup qéliwatidu. Men buni 'asta rewishtiki qirghinchiliq' dep atash birqeder muwapiqmikin, deymen. Chünki hazirqi ré'alliqtin qarighanda u jaydiki kishilerning rohi sundurulup, a'ililerdiki judaliq omumlishiwatidu. Buning bilen ölüwalidighanlar yaki dert-elemdin tügiship kétiwatqanlarning sani tézdin éshiwatidu. Biz adetlen'gen 'qirghinchiliq' hadisisi adette kishilerni top-topi bilen élip chiqip qatirisigha tizghandin kéyin étip tashlashni körsitidu. Emma u jaydiki ré'allliq hazirche undaq bir halgha barmidi. Yene kélip hazir u jaydiki kishilerning on pirsenti lagérda, qalghan 90 pirsenti sirtta, déyiliwatqanda bu jehette yenila tengpungluqni saqlighan halda söz qilishmu sel muhim. Yene biri bu xil qirghinchiliq toghrisida herqaysi axbarat wastilirigha melum bolghan uchurlar tolimu échinishliq bolghan bilen ular nöwettiki lagérlar we qamaq orunlirining omumiy kartinisini toluq teswirlep bérishke kemlik qiliwatidu. Mesilen, türme yaki qamaqxanilardiki basqunchiliq, namelum dora-okul bérish dégenlerning rast ikenlikige qil sighmisimu bu xildiki kirizislarning shu jaydiki yerlik qanun orunlirining öz hoquqini süy'istimal qilish hadisisi yaki bu heqtiki omumiy siyasetning ijra qilinishi ikenliki toghrisida késip birnerse déyishke maddiy ispat kem."

Nöwette xitay hökümiti izchil lagér tutqunlirining türlük qamaq orunlirida erkinliktin mehrum halda mehbusqa aylinip qalghanliqini "Yéngi bilim we höner igilesh yoli" dep chüshendüriwatqan bolup, gherp dunyasining bu heqtiki tenqidlirini "Bizning ichkiy ishimizgha qopalliq bilen arilashqanliq" dep ret qilmaqta iken. Emma hazirghiche melum bolup turiwatqan uchurlar bolsa tutqunlar sanining izchil éship bériwatqanliqini körsetmekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet