Уйғурлар дуч келиватқан реаллиқниң өтмүши вә кәлгүсидики хирислар

Мухбиримиз әзиз
2020-01-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Брокиңс институтида өткүзүлгән «шинҗаңға нәзәр: өтмүш, һазир вә кәлгүси» темисидики муһакимә йиғинида сөзгә чиққанлар. 2020-Йили  16-январ, вашингтон.
Брокиңс институтида өткүзүлгән «шинҗаңға нәзәр: өтмүш, һазир вә кәлгүси» темисидики муһакимә йиғинида сөзгә чиққанлар. 2020-Йили 16-январ, вашингтон.
brookings.edu

Вашингтон шәһиридики әң чоң ақиллар мәркизи болған брокиңс институтида 16-январ күни өткүзүлгән «Шинҗаңға нәзәр: өтмүш, һазир вә кәлгүси» Темисидики муһакимә йиғинида америкадики бир қисим мутәхәссисләр уйғур дияридики хәлқараниң әң чоң диққитидә болуватқан мәвҗут сиясий мәсилиләрниң сәвәби һәмдә буниң һазирқи әһвали һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди. Шуниң билән биргә бу ишларниң аллиқачан кишилик һоқуқ саһәсидин һалқип, ашкара һалда уйғурларниң мәдәнийити вә тил-йезиқини йоқитиштәк чуқанларниң оттуриға чиқишиға йол ечиватқанлиқини көрсәтти. Йиғиндин кейин биз бу қетимлиқ муһакимә йиғинида сөз қилған мутәхәссисләр билән айрим сөһбәтләштуқ һәмдә уларға бәзи мәсилиләр тоғрисида техиму конкрет шәкилдә соалларни қойдуқ.

Болупму нөвәттә хитай һөкүмитиниң «тәрәққият» вә «әсәбийликниң алдини елиш» һәққидики тәшвиқатларни базарға селиш арқилиқ өзлириниң уйғурларни тәрәққиятқа башлаватқанлиқи, әмма «чәтәлләрдики ‹дүшмән күчләр' ниң бу хил тәрәққият вәзийитини көрүшни халимай, уйғурларни зорлуқ вәқәлиригә күшкүртиватқанлиқ» кишиләргә бәкму тонуш болған бир мәзмундур. Биз бу мәсилә һәққидики соалимизни җорҗи тавн университетиниң профессори, уйғурлар һәққидики көплигән әсәрлири нәшр қилинған тарихшунас җеймис милвардқа қойғинимизда у бу йәрдики «тәрәққият» вә униңдин мәнпәәтдар болғучиларни диққәттин сақит қилмаслиқ лазимлиқини алаһидә тәкитлиди.

«Шинҗаңдики ‹тәрәққият' тоғрисида сөз болғанда биз һәрқачан бу ‹тәрәққият' ниң хитайлар нопусниң көп қисмини тәшкил қилидиған шималий шинҗаң райониға бәкрәк мәркәзләшкәнликини, бастуруш вә зиянкәшлик бәкму еғир болуватқан һәмдә аһалисиниң көп қисми йезилардики намрат деһқанларни тәшкил қилған җәнубий шинҗаң районида бу ‹тәрәққият' ниң унчилик әмәсликини байқаймиз. Йәнә келип бу райондики асаслиқ тема деһқанчилиқ ишләпчиқиришиниң нерисиға өтмәйду. Йеқинқи йилларда җәнубий шинҗаңдики җайлардин чиққан аз сандики бир қисим уйғур тиҗарәтчиләр үрүмчи, ақсу, корла вә башқа шәһәрләрдә сода билән шуғуллинишқа башлиған болсиму йеқинқи йилларда улар өз юртлириға қайтишқа мәҗбурлиниватиду. Һазир базарға селиниватқан ‹нурғун ишсиз кишиләр ишқа орунлаштурулди' дегән давраңларниң оттуриға чиқиши әслидинла тоғра болмиған бир иш. Чүнки әслидә бир обдан иши бар кишиләрни хитай өзи шәһәрләрдин қоғлап ишсиз қилип қойған. Хитайниң чоң шәһәрлиридиму йүз милйондин артуқ киши иш издәп йүрүватиду. Әгәр уларму кәлгән йеригә қоғланса уларниң һәммиси дәрһал ишсиз кишиләрдин болуп қалиду. Демәк, шинҗаңдики пәрқлиқ болған сиясәт мушу хилдики чатақларниң пәйда болушиға һәмдә шинҗаңға хитайниң башқа җайлиридин пәрқлиқ муамилә қилиштәк һадисиниң оттуриға чиқишиға мәнбә болуватиду. Демәк бу мәсилиләрни хитай өзи пәйда қиливатиду.»

Профессор җеймис милвардниң пикричә, нөвәттә уйғурлар дияридики бу хил «тәрәққият» мәсилиси әслидинла көплигән гуманлиқ нуқтиларни өз ичигә алған болуп, нөвәттә буниң әң рошән болған бири «қалақ» болған уйғурларни «тәрәққиятқа башлаш» намида уларниң әслидики миллий кимлики, диний етиқади вә мәдәнийәт системиси пүтүнләй бузуп ташлашта әкс әтмәктә икән.

«Мениңчә, бу тәрәққиятта изчил тәңсизлик көрүлүп келиватиду. Йәнә бир яқтин алғанда көп қисим уйғурларниң турмуш сәвийәси өткән йигирмә йилға қариғанда һазир хелила яхшиланди, дейиш мениңчә мәнтиқигә уйғун. Әмма хитай компартийәси җаһилларчә тәкитләп келиватқан бир хата көзқараш шуки, улар ‹уйғурлар азрақ бай болса өзлириниң уйғурлуқини унтуп кетиду' яки ‹өзлириниң уйғур икәнликини унтуп кетиши лазим' дәп қарайду. Улар немишқа өзлириниң уйғурлуқини унтуп кәткүдәк? сизму билисиз, нөвәттики сиясий бөһранниң алдида хели көп сандики мувәппәқийәт қазанған уйғурлар, йәнә келип уларниң тәқвалири боламду, яки әл қатари етиқад билән кетиватқанлири боламду билип-билмигән һалда ‹мән-җуңголуқ уйғур' дегәнни ашкара сөзләп йүргән. Дәрвәқә улар бәзи сиясәтләрдин вә кәмситиш қилмишлиридин анчә-мунчә қақшиған. Әмма улар миллий кимликкә бесилған бу хил пәрқ тамғисини көрүп йәтмигән. Әмдиликтә болса хитай дөлити уйғур болуш билән ‹җуңхуа миллити' болуш, йәни мундақчә ейтқанда хитай болуш оттурисида түплүк пәрқ мәвҗут икәнликини җакарлаватиду.»

Хитай һөкүмити бир пүтүн уйғурларни ашу шәкилдә йоқитиш нишани қиливатқанда хәлқара җәмийәтниң бу мәсилигә қарита йетәрлик инкаста болмаслиқини бир қисим анализчилар «хитай һөкүмитиниң хорикини өстүрүвәткән амилларниң бири» дәп қараватқанлиқи мәлум. Бу мәсилә һәққидә сөз болғанда кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай бөлүминиң мудири софи ричардсон ханим бу хил әһвалниң мәвҗут икәнликини билдүрди. Әмма униң қаришичә, бу хил һаләттә һазир иҗабий өзгиришләр көрүлүватқан болуп, хәлқарадики хитайни қоллаш нисбити төвәнлимәктә икән.

«Бу уйғурлар хәтәрлик кишиләр болғанлиқи үчүн шундақ болиду, дегәнлик әмәс. Бәлки әһвал дәл буниң әксичә. Хитай һөкүмити һазир кишилик һоқуқни дәпсәндә қилишта мәйли көләм яки сан җәһәттә болсун тарихтики мисли көрүлмигән дәриҗигә берип йәтти. Әмма улар йәнила һеч иш болмиғандәк йүрүватиду. Немишқа десиңиз мушу хил дәпсәндичиликкә җавабкар кишиләрни һесабқа тартиш үчүн тәсис қилинған хәлқаралиқ тәшкилатлар өзиниң тиришчанлиқини әмәлгә ашуралмайватиду. Буниң сәвәби асаслиқи хитай бу хил тиришчанлиқниң ишқа ешишидики барлиқ йолларни тосувәтти. Шуңа хитайға қарши оттуриға чүшкән пикирләрниң һәммисила утуқлуқ болуп кәтмәйватиду. Әмма бу һал ‹буниңдин кейин хитайниң дегини дегән болуп кетиду' дегәнликтин дерәк бәрмәйду. Чүнки биз һазир хитайни әйибләватқан тәшкилатлар вә дөләтләрниң барғансери көпийиватқанлиқини, хитайниң шинҗаң районидики зулум мәсилисидә хәлқара җәмийәттин өзлири күткәндәк зор қоллашқа игә болалмиғанлиқини көрүватимиз. Өткән йили июл ейида вә өктәбир ейидики хәлқараниң имза қоюш паалийитидә хитайни қоллаш баянатиға қанчилик дөләтниң имза қойғанлиқиға қарисақла хитайни қоллаш садалириниң улар күткәндин хелила аз болғанлиқини байқаймиз. Мениңчә бу кишиләр җәзмән биливелишқа тегишлик бир муһим нуқта һесаблиниду.»

Уйғур җәмийити дуч келиватқан нөвәттики реяллиқниң көплигән шәкиллири әмәлийәттә буниңдин 50 нәччә илгирики «мәдәнийәт зор инқилаби» мәзгилидә бир қетим көрүлгәнликини, уларниң һазирқи реаллиқ билән қайси дәриҗидики охшашлиққа игә икәнлики тоғрисида сөз болғанда профессор җеймис милвард бу хил охшашлиқниң шәкил вә характердә асасән бирдәкликкә игә икәнликини билдүрди.

«Чәтәлдики мутәхәссисләр ‹мәдәнийәт зор инқилаби' мәзгилидә шинҗаңда немиләрниң болғанлиқи һәққидә көп нәрсә билип кәтмәйду. Әмма бәзи хитай алимлар билән болған сөһбитимдә улар маңа әйни вақиттики сиясий муштумзорлуқ һәммила йәргә ямрап кәткән ашу йилларда шинҗаңда йүз бәргән вәһшийликләрниң хитай бойичә әң еғир болғанлиқини сөзләп бәргән. Шундақтиму буниң кочиларда қандақ конкрет шәкилдә оттуриға чиққанлиқи һәққидә биздә ениқ мәлуматлар йоқниң орнида. Қарайдиған болсақ мав зедоң дәвридики сиясий күрәшләр әвҗигә чиқиватқан шу вақитниң өзидә, болупму ‹төт конини йоқитиш' һәрикити мәзгилидә қизил қоғдиғучилар вә башқилар мушу шоар, мушу идеологийәниң йетәкчиликидә дәл уйғур мәдәнийитини баш һуҗум нишани қилған. Чүнки уйғур мәдәнийити уларниң нәзиридә ‹феодал' вә ‹қалақ' дәп қаралған. Бу җәһәттин қариғанда заманимизда оттуриға чиқиватқан мәдәнийәт ассимилятсийәси дәл ашу вәқәләргә тоғра келиду. Йәнә алсақ, ‹мәсчитләрдә чошқа бақтуруш', ‹чоңларниң сақаллирини кесип ташлаш', ‹аялларниң узун чачлирини қирқиветиш', уйғур кимлики вә диний етиқадидики символлуқ обйектларға һуҗум қилиш дегәнләр ‹мәдәнийәт зор инқилаби' дәвридә кәң омумлашқан, шундақла сесиқ нами пур кәткән һадисиләрдин иди. Һазир болса буниң башқичә вариянтлирини биз көпләп көрүватимиз.»

Уйғур җәмийити аллиқачан баштин кәчүрүп өткән мушундақ бир қатар тарихий паҗиәләр қайта оттуриға чиқиватқанда хәлқараниң бу мәсилә һәққидики инкасиниңму тарихтикигә охшаш болуп қелиш-қалмаслиқи бир қисим кишиләрни ойландуруп келиватқан мәсилиләрниң биридур. Болупму америка билән хитай һөкүмитиниң сода сөһбити һәққидики келишимниң биринчи басқучиға бирликтә имза қоюшидин кейин америка башчилиқидики ғәрб дунясиниң бу мәсилидики мәйданида қандақ өзгириш болуши мумкинлики һәққидә сориғинимизда мисури университетиниң профессори шени честнат сода келишими билән уйғурлар мәсилисини бағливелишниң һаҗәтсиз икәнликини алаһидә тәкитлиди.

«Мәнчә булар бир-биригә анчә бәк тәсир қилип кәтмәйду. Чүнки һазир шинҗаңдики уйғурлар вә башқа хәлқләрниң бешиға келиватқан ишлар сода сөһбити җәрянида козир қилип ишлитилгән әһвалму йоқ әмәс. Әмма американиң қиммәт қариши сода сөһбити, сода уруши яки сода риқабити билән тәрәққий қилмайду. Худди бүгүнки муһакимә йиғинида аңлиғиниңиздәк кәсипдашлирим һазир ташқи дуняға експорт қилиниватқан рәқәмлик назарәт механизми һәмдә буниң шинҗаңдики зулумниң кеңийишидә қандақ рол ойнаватқанлиқи һәққидә алаһидә тохталди. Шуңа буниңға қариғанда сода сөһбити унчилик зор вәқә әмәс. Сода сөһбити җәрянида уйғурлар мәсилисиниң оттуриға қоюлмиғанлиқиму уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәсиниң сода сөһбити сәвәблик пүтүнләй әмәлдин қелишидин дерәк бәрмәйду, дәп қараймән.»

Мәлум болушичә, хитай һөкүмити йеқиндин буян бир қисим лагер тутқунлириниң «лагерға бармиғанлиқи» яки уларниң чәтәлләрдики туғқанлирини «ялғанчи» лиқта әйиблиши һәққидики филимларни көпләп тарқитиватқан болуп, бир қисим анализчилар «бу хитайниң хәлқарани алдаш урунуши. Уларниң уйғурларни йоқитиш пилани бундақ асан әмәлдин қалмайду,» дәп қаримақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт