Uyghurlar duch kéliwatqan ré'alliqning ötmüshi we kelgüsidiki xirislar

Muxbirimiz eziz
2020-01-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Brokings institutida ötküzülgen "Shinjanggha nezer: ötmüsh, hazir we kelgüsi" témisidiki muhakime yighinida sözge chiqqanlar. 2020-Yili  16-yanwar, washin'gton.
Brokings institutida ötküzülgen "Shinjanggha nezer: ötmüsh, hazir we kelgüsi" témisidiki muhakime yighinida sözge chiqqanlar. 2020-Yili 16-yanwar, washin'gton.
brookings.edu

Washin'gton shehiridiki eng chong aqillar merkizi bolghan brokings institutida 16-yanwar küni ötküzülgen "Shinjanggha nezer: ötmüsh, hazir we kelgüsi" témisidiki muhakime yighinida amérikadiki bir qisim mutexessisler Uyghur diyaridiki xelq'araning eng chong diqqitide boluwatqan mewjut siyasiy mesililerning sewebi hemde buning hazirqi ehwali heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi. Shuning bilen birge bu ishlarning alliqachan kishilik hoquq sahesidin halqip, ashkara halda Uyghurlarning medeniyiti we til-yéziqini yoqitishtek chuqanlarning otturigha chiqishigha yol échiwatqanliqini körsetti. Yighindin kéyin biz bu qétimliq muhakime yighinida söz qilghan mutexessisler bilen ayrim söhbetleshtuq hemde ulargha bezi mesililer toghrisida téximu konkrét shekilde so'allarni qoyduq.

Bolupmu nöwette xitay hökümitining "Tereqqiyat" we "Esebiylikning aldini élish" heqqidiki teshwiqatlarni bazargha sélish arqiliq özlirining Uyghurlarni tereqqiyatqa bashlawatqanliqi, emma "Chet'ellerdiki 'düshmen küchler' ning bu xil tereqqiyat weziyitini körüshni xalimay, Uyghurlarni zorluq weqelirige küshkürtiwatqanliq" kishilerge bekmu tonush bolghan bir mezmundur. Biz bu mesile heqqidiki so'alimizni jorji tawn uniwérsitétining proféssori, Uyghurlar heqqidiki köpligen eserliri neshr qilin'ghan tarixshunas jéymis milwardqa qoyghinimizda u bu yerdiki "Tereqqiyat" we uningdin menpe'etdar bolghuchilarni diqqettin saqit qilmasliq lazimliqini alahide tekitlidi.

"Shinjangdiki 'tereqqiyat' toghrisida söz bolghanda biz herqachan bu 'tereqqiyat' ning xitaylar nopusning köp qismini teshkil qilidighan shimaliy shinjang rayonigha bekrek merkezleshkenlikini, basturush we ziyankeshlik bekmu éghir boluwatqan hemde ahalisining köp qismi yézilardiki namrat déhqanlarni teshkil qilghan jenubiy shinjang rayonida bu 'tereqqiyat' ning unchilik emeslikini bayqaymiz. Yene kélip bu rayondiki asasliq téma déhqanchiliq ishlepchiqirishining nérisigha ötmeydu. Yéqinqi yillarda jenubiy shinjangdiki jaylardin chiqqan az sandiki bir qisim Uyghur tijaretchiler ürümchi, aqsu, korla we bashqa sheherlerde soda bilen shughullinishqa bashlighan bolsimu yéqinqi yillarda ular öz yurtlirigha qaytishqa mejburliniwatidu. Hazir bazargha séliniwatqan 'nurghun ishsiz kishiler ishqa orunlashturuldi' dégen dawranglarning otturigha chiqishi eslidinla toghra bolmighan bir ish. Chünki eslide bir obdan ishi bar kishilerni xitay özi sheherlerdin qoghlap ishsiz qilip qoyghan. Xitayning chong sheherliridimu yüz milyondin artuq kishi ish izdep yürüwatidu. Eger ularmu kelgen yérige qoghlansa ularning hemmisi derhal ishsiz kishilerdin bolup qalidu. Démek, shinjangdiki perqliq bolghan siyaset mushu xildiki chataqlarning peyda bolushigha hemde shinjanggha xitayning bashqa jayliridin perqliq mu'amile qilishtek hadisining otturigha chiqishigha menbe boluwatidu. Démek bu mesililerni xitay özi peyda qiliwatidu."

Proféssor jéymis milwardning pikriche, nöwette Uyghurlar diyaridiki bu xil "Tereqqiyat" mesilisi eslidinla köpligen gumanliq nuqtilarni öz ichige alghan bolup, nöwette buning eng roshen bolghan biri "Qalaq" bolghan Uyghurlarni "Tereqqiyatqa bashlash" namida ularning eslidiki milliy kimliki, diniy étiqadi we medeniyet sistémisi pütünley buzup tashlashta eks etmekte iken.

"Méningche, bu tereqqiyatta izchil tengsizlik körülüp kéliwatidu. Yene bir yaqtin alghanda köp qisim Uyghurlarning turmush sewiyesi ötken yigirme yilgha qarighanda hazir xélila yaxshilandi, déyish méningche mentiqige uyghun. Emma xitay kompartiyesi jahillarche tekitlep kéliwatqan bir xata közqarash shuki, ular 'Uyghurlar azraq bay bolsa özlirining Uyghurluqini untup kétidu' yaki 'özlirining Uyghur ikenlikini untup kétishi lazim' dep qaraydu. Ular némishqa özlirining Uyghurluqini untup ketküdek? sizmu bilisiz, nöwettiki siyasiy böhranning aldida xéli köp sandiki muweppeqiyet qazan'ghan Uyghurlar, yene kélip ularning teqwaliri bolamdu, yaki el qatari étiqad bilen kétiwatqanliri bolamdu bilip-bilmigen halda 'men-junggoluq Uyghur' dégenni ashkara sözlep yürgen. Derweqe ular bezi siyasetlerdin we kemsitish qilmishliridin anche-munche qaqshighan. Emma ular milliy kimlikke bésilghan bu xil perq tamghisini körüp yetmigen. Emdilikte bolsa xitay döliti Uyghur bolush bilen 'jungxu'a milliti' bolush, yeni mundaqche éytqanda xitay bolush otturisida tüplük perq mewjut ikenlikini jakarlawatidu."

Xitay hökümiti bir pütün Uyghurlarni ashu shekilde yoqitish nishani qiliwatqanda xelq'ara jem'iyetning bu mesilige qarita yéterlik inkasta bolmasliqini bir qisim analizchilar "Xitay hökümitining xorikini östürüwetken amillarning biri" dep qarawatqanliqi melum. Bu mesile heqqide söz bolghanda kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining mudiri sofi richardson xanim bu xil ehwalning mewjut ikenlikini bildürdi. Emma uning qarishiche, bu xil halette hazir ijabiy özgirishler körülüwatqan bolup, xelq'aradiki xitayni qollash nisbiti töwenlimekte iken.

"Bu Uyghurlar xeterlik kishiler bolghanliqi üchün shundaq bolidu, dégenlik emes. Belki ehwal del buning eksiche. Xitay hökümiti hazir kishilik hoquqni depsende qilishta meyli kölem yaki san jehette bolsun tarixtiki misli körülmigen derijige bérip yetti. Emma ular yenila héch ish bolmighandek yürüwatidu. Némishqa désingiz mushu xil depsendichilikke jawabkar kishilerni hésabqa tartish üchün tesis qilin'ghan xelq'araliq teshkilatlar özining tirishchanliqini emelge ashuralmaywatidu. Buning sewebi asasliqi xitay bu xil tirishchanliqning ishqa éshishidiki barliq yollarni tosuwetti. Shunga xitaygha qarshi otturigha chüshken pikirlerning hemmisila utuqluq bolup ketmeywatidu. Emma bu hal 'buningdin kéyin xitayning dégini dégen bolup kétidu' dégenliktin dérek bermeydu. Chünki biz hazir xitayni eyiblewatqan teshkilatlar we döletlerning barghanséri köpiyiwatqanliqini, xitayning shinjang rayonidiki zulum mesiliside xelq'ara jem'iyettin özliri kütkendek zor qollashqa ige bolalmighanliqini körüwatimiz. Ötken yili iyul éyida we öktebir éyidiki xelq'araning imza qoyush pa'aliyitide xitayni qollash bayanatigha qanchilik döletning imza qoyghanliqigha qarisaqla xitayni qollash sadalirining ular kütkendin xélila az bolghanliqini bayqaymiz. Méningche bu kishiler jezmen biliwélishqa tégishlik bir muhim nuqta hésablinidu."

Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan nöwettiki réyalliqning köpligen shekilliri emeliyette buningdin 50 nechche ilgiriki "Medeniyet zor inqilabi" mezgilide bir qétim körülgenlikini, ularning hazirqi ré'alliq bilen qaysi derijidiki oxshashliqqa ige ikenliki toghrisida söz bolghanda proféssor jéymis milward bu xil oxshashliqning shekil we xaraktérde asasen birdeklikke ige ikenlikini bildürdi.

"Chet'eldiki mutexessisler 'medeniyet zor inqilabi' mezgilide shinjangda némilerning bolghanliqi heqqide köp nerse bilip ketmeydu. Emma bezi xitay alimlar bilen bolghan söhbitimde ular manga eyni waqittiki siyasiy mushtumzorluq hemmila yerge yamrap ketken ashu yillarda shinjangda yüz bergen wehshiyliklerning xitay boyiche eng éghir bolghanliqini sözlep bergen. Shundaqtimu buning kochilarda qandaq konkrét shekilde otturigha chiqqanliqi heqqide bizde éniq melumatlar yoqning ornida. Qaraydighan bolsaq maw zédong dewridiki siyasiy küreshler ewjige chiqiwatqan shu waqitning özide, bolupmu 'töt konini yoqitish' herikiti mezgilide qizil qoghdighuchilar we bashqilar mushu sho'ar, mushu idé'ologiyening yétekchilikide del Uyghur medeniyitini bash hujum nishani qilghan. Chünki Uyghur medeniyiti ularning neziride 'fé'odal' we 'qalaq' dep qaralghan. Bu jehettin qarighanda zamanimizda otturigha chiqiwatqan medeniyet assimilyatsiyesi del ashu weqelerge toghra kélidu. Yene alsaq, 'meschitlerde choshqa baqturush', 'chonglarning saqallirini késip tashlash', 'ayallarning uzun chachlirini qirqiwétish', Uyghur kimliki we diniy étiqadidiki simwolluq obyéktlargha hujum qilish dégenler 'medeniyet zor inqilabi' dewride keng omumlashqan, shundaqla sésiq nami pur ketken hadisilerdin idi. Hazir bolsa buning bashqiche wariyantlirini biz köplep körüwatimiz."

Uyghur jem'iyiti alliqachan bashtin kechürüp ötken mushundaq bir qatar tarixiy paji'eler qayta otturigha chiqiwatqanda xelq'araning bu mesile heqqidiki inkasiningmu tarixtikige oxshash bolup qélish-qalmasliqi bir qisim kishilerni oylandurup kéliwatqan mesililerning biridur. Bolupmu amérika bilen xitay hökümitining soda söhbiti heqqidiki kélishimning birinchi basquchigha birlikte imza qoyushidin kéyin amérika bashchiliqidiki gherb dunyasining bu mesilidiki meydanida qandaq özgirish bolushi mumkinliki heqqide sorighinimizda misuri uniwérsitétining proféssori shéni chéstnat soda kélishimi bilen Uyghurlar mesilisini baghliwélishning hajetsiz ikenlikini alahide tekitlidi.

"Menche bular bir-birige anche bek tesir qilip ketmeydu. Chünki hazir shinjangdiki Uyghurlar we bashqa xelqlerning béshigha kéliwatqan ishlar soda söhbiti jeryanida kozir qilip ishlitilgen ehwalmu yoq emes. Emma amérikaning qimmet qarishi soda söhbiti, soda urushi yaki soda riqabiti bilen tereqqiy qilmaydu. Xuddi bügünki muhakime yighinida anglighiningizdek kesipdashlirim hazir tashqi dunyagha éksport qiliniwatqan reqemlik nazaret méxanizmi hemde buning shinjangdiki zulumning kéngiyishide qandaq rol oynawatqanliqi heqqide alahide toxtaldi. Shunga buninggha qarighanda soda söhbiti unchilik zor weqe emes. Soda söhbiti jeryanida Uyghurlar mesilisining otturigha qoyulmighanliqimu Uyghur kishilik hoquq qanun layihesining soda söhbiti seweblik pütünley emeldin qélishidin dérek bermeydu, dep qaraymen."

Melum bolushiche, xitay hökümiti yéqindin buyan bir qisim lagér tutqunlirining "Lagérgha barmighanliqi" yaki ularning chet'ellerdiki tughqanlirini "Yalghanchi" liqta eyiblishi heqqidiki filimlarni köplep tarqitiwatqan bolup, bir qisim analizchilar "Bu xitayning xelq'arani aldash urunushi. Ularning Uyghurlarni yoqitish pilani bundaq asan emeldin qalmaydu," dep qarimaqta iken.

Toluq bet