Дора клаймән: «әбәдий тәкрарланмисун» ниң уйғурларда тәкрарлинишини халимаймән

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-02-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йәһудий қирғинчилиқиниң 75 йиллиқини хатириләш паалийити үчүн вашингтонға кәлгән, йәһудий қирғинчилиқидин һаят қалған шаһит, 82 яшлиқ дора клаймән ханим. 2020-Йили 5-феврал, вашингтон.
Йәһудий қирғинчилиқиниң 75 йиллиқини хатириләш паалийити үчүн вашингтонға кәлгән, йәһудий қирғинчилиқидин һаят қалған шаһит, 82 яшлиқ дора клаймән ханим. 2020-Йили 5-феврал, вашингтон.
RFA/Gülchéhre

Харватийә җумһурийитидин мәхсус йәһудий қирғинчилиқиниң 75 йиллиқини хатириләш паалийити үчүн пайтәхт вашингтонға кәлгән, йәһудий қирғинчилиқидин һаят қалған шаһитлардин бири, 82 яшлиқ дора клаймән ханим 5-феврал күни йәһудий қирғинчилиқи хатирә музейида иккинчи дуня уруши мәзгилидә өз аилиси вә башқа йәһудийлар бешидин өткүзгән тарихий қирғинчилиқ һәққидә нутуқ сөзлиди.

Дора ханим нутқида мундақ дәп чақириқ қилди: «мениң исмим дора клаймән. 1938-Йили январда харватийәдә туғулған. Герман натсистлири апам вә дадамни тутуп, йәһудийлар лагериға елип маңғинида иним техи бовақ иди. 2-Дуня уруши ахирлашқанда мән 7 яшта идим, шуңа һәммә ишлар ядимда, у чағда мән бир католик қошнимиз тәрипидин беқивелиндим. Бәхткә яриша бовақ инимни өйимизниң хизмәтчиси қутқузуп қалған. Апам вә дадам башқа-башқа лагерларға елип берилған болуп, иккилиси өлтүрүлгән. Шу қийин дәврдә биз католик қошнимизниң һимайисидә яшидуқ. Кейин қирғинчилиқта һаят қалған бирдинбир туғқинимиз тағам бизни беқивалди. Биз шу өчмәнлик, қийинчилиққа толған трагедийәлик мәзгилдә һаят қелишимиз бир мөҗизә иди. Чүнки, бу мөҗизә шу дәврдиму етник кимлики, диний арқа көрүнүшиниң охшимаслиқиға қаримастин, бизниң йәһудийликимизни билип туруп, өзлириниң һаятини хәтәргә қоюш бәдилигә бизни қоғдап қалған инсанларниң бар болғанлиқидур. Шуңа биз тарихниң шаһити сүпитидә сақ қалдуқ. Һалбуки, трагедийә шуки етник вә диний кимлики сәвәблик қирғинчилиққа, бастурушқа учраш бүгүнму ахирлашқини йоқ.

Дуня рәһбәрлириниң вә хәлқлириниң бирликтә ‹әбәдий тәкрарланмисун' дегән әқидимизни әмәлийләштүрүшкә қудрити йетиду, мән вә маңа охшаш балилиқ мәзгиллиридә йәһудий қирғинчилиқиға шаһит болғанларниң кәчмишлири йәһудий қәтлиамини һәр қандақ дин вә етник хәлқ үстидә тәкрарлатмаслиқ үчүн һәрикәт елип беришиңларға илһам болғуси».

Йәһудий қирғинчилиқиниң шаһити дора клаймән ханим тәсирлик нутқидин кейин әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң зияритини қобул қилди:

Мухбир: һөрмәтлик дора ханим, йәһудий қирғинчилиқини биз һәммимиз билимиз вә уни унтумаймиз. Әмма кишиләр тарихта сиз вә йәһудий хәлқи баштин кәчүргән шундақла «әбәдий тәкрарланмисун» дегән бу хил қәтлиамниң һазирниң өзидә уйғурлар үстидин қайтилиниватқанлиқини қәйт қилмақта. Сизниңчә бу қирғинчилиқни тосуп қелишта әң аввал кимләрниң мәсулийити бар дәп қарайсиз?

Дора: пәқәт һөкүмәт яки органларла әмәс һәммимизниң мәсулийити бар, дәп ойлаймән. Һәр қандақ бастуруш вә зулумға һәр қандақ бир инсан қарши туруши лазим, шундақ зулумниң йүз бериватқанлиқини билип туруп бир янда һечнемигә қурби йәтмәслик мән үчүн толиму азаблиқ бир иш, һөкүмәтләрниң бир тәдбир қоллинишини үмид қиливатимиз, әмма мениңчә һөкүмәтниң һәрикәт қоллиниши үчүн, бизгә охшаш хәлқ һеч болмиғанда бирликтә һөкүмәткә бесим ишлитәләймиз.

Мухбир: сизниңчә уйғурларниң һазирқи вәзийити әйни дәврдә йәһудийлар учриған вәзийәткә охшап кетәмду?

Дора: мениңчә бир аз пәрқлиқ, өз вақтида һөкүмәтләрниң мәсилимизгә арилашмаслиқиға уруш амилиниңму тәсири болған. Әмма һазир охшимайду, һазирқи дөләтләр болса урушниң бесими әмәс йәнә башқа бир хил бесимниң тәсиригә учраватиду, йәни иқтисадий бесимниң.

Уруш вақтида дөләтләр йәһудийларни қутқузушқа һәрикәт қилмаслиқиға, урушқа кирип қелиштин сақланғанлиқини баһанә қилған. Әмма һазир уруш йоқ, уйғурларни қутқузсақ иқтисадий бесимға учраймиз дегән биләнла бу мәсулийәттин қечишқа баһанә болалмайду.

Мухбир: сизниңчә кишилик һоқуқ органлири яки кишиләр уйғурларни бу хил вәзийәттин қутқузуш үчүн немиләрни қилалайду?

Дора: әгәр қурбум йәтсә иди һөкүмәтләргә, хитайға қарши немә қилишта, уларниң хитай билән иқтисадий келишимләрни һазирлиғанда вә яки дипломатик мунасивәтләрдә хитайни кишилик һоқуққа һөрмәт қилишқа чақириши яки мундақ ишларни қилсаң шәртимизгә хилап болиду дәп агаһландуруши һәққидә мәслиһәт бәргән болар идим.

Мухбир: һазир көпинчә һалларда уйғурлар мәдәнийәт қирғинчилиқиға учримақта дәп әйиблиниватиду, сизниңчә уйғурлар баштин көчүрүватқини ирқий қирғинчилиқму?

Дора: әгәр биз бу қирғинчилиқ йүз берип болғандин кейин уни қирғинчилиқ дәп етирап қилғинимизда толиму кечиккән болимиз. Һазир йүз бериватқанларни дуняниң уйғурлар дуч келиватқан вәзийәттин хәвири болғанлиқидин дәп ойлаймән. Икки йил аввал йәнила нурғун дөләтләр булардин техи толуқ хәвәрдар әмәс иди, һазир һөкүмәтләрниң арилишиши үчүн уларға бесим ишлитиш мумкинчилики юқири дәп қараймән, чүнки у җайда икки йил аввал лагерлар қурулғанлиқи, милйонларчә кишиләрниң қамалғанлиқи, бәзилири қоюп берилди дегәнгә охшаш әһваллардин һәмминиң хәвири бар. Шуңа улар чоқум бу мәсилигә арилишиши керәк.

Дора клаймән ханим вашингтондики йәһудий қирғинчилиқи хатирә музейиға өзиниң кәчмишлири вә тарихий аиливи сүрәтлирини тәминлигән йәһудий шаһит икән. Шундақла у бу музейниң тәклиплик тарихий лексийә бәргүчиси болуп, узун йиллардин буян, дуняниң һәрқайси җайлирида вә университетларда өткүзүлгән иккинчи дуня уруши вә йәһудий қирғинчилиқиға мунасивәтлик паалийәтләргә шаһит сүпитидә қатнишип кәлмәктикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт