«Уйғур зор қирғинчилиқиниң шәрһи» вә тарихниң савақлири (2)

Мухбиримиз әзиз
2020-02-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Канададики мәкеван университетиниң профессори айдан форс язған китабниң муқависи.
Канададики мәкеван университетиниң профессори айдан форс язған китабниң муқависи.
RFA/Eziz

Хитай һөкүмитиниң «әсәбийлик вә террорлуққа қарши туруш» намида милйонлиған уйғурни лагерларға қамивелиши һәққидә канададики мәкевен университетиниң профессори айдан форс (Aidan Forth) тарихниң тәкрарлиниш нуқтисидин пикир йүргүзүшни тәвсийә қилиду. Болупму өткән әсирдики мустәмликичилик вә қирғинчилиқниң әмәлгә ешишида бир муһим васитиләрдин болған «йиғивелиш лагери» ниң 21-әсиргә кәлгәндә йеңиваштин оттуриға чиқиши уни йәнә бир қетим бу мәсилә һәққидә ойлинишқа үндигән.

Профессор айдан форс бу мәсилә һәққидики мәхсус сөһбитимиз җәрянида бу мәсилиниң оттуриға чиқиши һәмдә кейинки тәрәққияти һәққидә мәхсус тохталди. Болупму ғәрб дунясидики көп қисим кишиләрниң нәзиридә «йиғивелиш лагери» билән түрмә аталғусиниң мәнидаш шәкилдә чүшинилип келингәнликини тәкитләп, булар оттурисида рошән пәрқләр барлиқини сөзләп өтти.

У бу һәқтә мундақ деди: «аддий қилип ейтқанда, йиғивелиш лагери мәлум бир гуруппиға тәвә болған һәмдә бигунаһ, дәп қариливатқан бир хәлқни техи йүз бәрмигән мәлум бир түрлүк җинайәтниң гумандарлири қатарида алдинала қамаққа елиш қилмишини көрситиду. Буниңда у хәлқ әмәлийәттә ундақ ишларни қилмиған һәмдә қамалғандин кейин бу һәқтә сот ечилип уларниң бирәр гунаһи яки җинайити барлиқи дәлилләнмигән болиду. Йиғивелиш лагери омумән түрмиләрдин пәрқ қилиду. Түрмиләргә адәттә мәлум бир гуруппиға тәвә болған һәмдә қолға елинған кишиләр қамилиду. Лагердики кишиләр адәттә хусусий җәһәттин бирәр җинайәт өткүзгәнлики үчүн әмәс, бәлки мәлум бир миллий түркүмгә тәвә болғанлиқи яки миллий кимликкә игә болғанлиқи үчүн қамилиду. Хитайға охшаш өз тарихида демократийәни баштин кәчүрүп бақмиған яки кишилик һоқуқ дегәнләрни бир яққа қайрип қойидиған дөләттә мәвҗут болуватқанлиқини мав зедоң дәвридә шәкилләнгән бир қатар өлчәмләрниң давам етишидур. Мәсилән, буниңға мәдәнийәт қиммити, ташқи көрүнүши, хусусий етиқад, идеологийә системиси дегәндәк өлчәмләрни мисал қилишимиз мумкин. Қачаники хитай дөлити тәкитләватқан ашу өлчәмләргә чүшмәйдиған миллий түркүм байқалғанда улар алди билән ассимилятсийә усулини қоллиниду.»

Биз униңдин немә үчүн инсанийәт җәмийити аллиқачан түкүрүп ташлиған «йиғивелиш лагери» дәк мушундақ бир тарихий һадисиниң пүтүн дуня мәрипәткә, тәрәққиятқа вә әркинликкә қарап йүксиливатқан бир пәвқуладдә тарихий басқучта йеңиваштин оттуриға чиқиши һәққидә соридуқ. У бу һәқтә пикир қилғанда буни тарихиниң тәрәққияти, дегәндин көрә сиясий һакимийәтләрниң айиғи чиқмас арзулирини қандуруш хаһишиниң бир түрлүк инкаси, дәп қараш лазимлиқини билдүрди.

«Мениң һес қилишимчә, хитайниң қиливатқанлири көп җәһәттин ‹иҗтимаий қайта қуруш' ни баш нишан қилған һалда авам пуқрани йиғивелиш қилмишиниң тарихи билән бирдәкликкә игә. 21-Әсирдиму мушу хилдики лагерларниң қайтидин оттуриға чиқишини бир паҗиә, дейиш мумкин. Мән хәвәрләрдин уйғурлар һәққидә ейтиливатқан қандақтур ‹юқумлиниш', ‹идеологийә дунясиға вирусларниң сиңип кириши' дегәндәк баянларни аңлиған вақтимдила буниң бир чатақтин бешарәт бериватқанлиқини байқиған идим. Чүнки биз илгири мушуниңға охшап кетидиған тарихни, мәҗбурий йосунда йиғивелиш лагериға инсанларни қамаш қилмишлирини көп қетим көргән идуқ. Әмдиликтә бизниң заманимизға кәлгәндә, йәнә келип ‹йәһудийлар зор қирғинчилиқи' ға охшаш тарихий паҗиәләр аяғлашқандин кейин биз йеңи бир ераға қарап тәрәққий қиливатимиз, дәватқанда биз инсанлар өтмүштә немә ишларниң болғанлиқи унтуп қелишқа майил болуватимиз. Техи нәччә күнниң алдидила биз ашвиз җаза лагери азад болғанлиқиниң 75 йиллиқи тәбриклидуқ, әмма 75 йил дегән узун вақит. Биз ашу вақитта йүз бәргән паҗиәни унтуп кәткәнликимиз үчүн ашуниңға охшап кетидиған паҗиә һазир қайтидин оттуриға чиқиватиду. Буму йәнә бир җәһәттин мениң мушу мақалини йезип чиқишимға сәвәб болған амилларниң биридур. Мән мушу арқилиқ кишиләрниң диққитини мушу адәмни биарам қилидиған охшашлиққа бураш арқилиқ уларни өтмүштики хаталиқни қайта садир қилмаслиққа үндимәкчи болдум.»

Профессор айданниң пикричә, нөвәттә хитай һөкүмити уйғурлар мәсилисидә аллиқачан хәлқараниң күчлүк тәнқиди вә бесимлириға дуч келиватқан болуп, бу җәһәттә улар өзлириниң зөрүр тәдбирләрни еливатқанлиқини барлиқ васитиләрдин пайдилинип көпләп тәшвиқ қилмақта икән. Улар мушу арқилиқ ғәрб дунясиниң өзлириниң қиливатқанлириға болған қоллашни қолға кәлтүрмәкчи икән.

У бу һәқтә мундақ деди: «йәнә бир җәһәттин алғанда хитай һөкүмити кәң авамға өзлириниң қиливатқанлириниң йоллуқ икәнликини намаян қилиш мәқситидә биз көрүватқан теббий аталғуларни яки тарқилишчан кесәлликкә даир сөзлүкләрни көпләп ишлитишкә башлиди. Әмдиликтә болса хитайниң бу қилмиши һазир аҗайип бир тоғра келип қелиш һадисисигә айлинип қалди: хитай һөкүмити уйғурлар һәққидә вирусниң гепини қиливерип һазир өзлири таҗсиман вирусниң баласиға қеливатиду. Тарқилишчан кесәллик пәйда болғанда бимар адәттә башқилардин айрип ташлиниду һәмдә зөрүр болған карантин қилиш тәдбирлири елиниду. Һазирқи таҗсиман вирус вә он нәччә йил илгирики сарс кесилигә қарши туруш җәрянида бу тәдбирләр иҗра қилинған. Әмма уйғурларға тәтбиқланған һәмдә уларниң бешиға келиватқанлири болса буниңдин пүтүнләй пәрқ қилиду. Қарайдиған болсақ медитсина саһәсидә қоллинилидиған сөзлүкләр худди медитсина техникиси импорт қилиниватқан шәкилдә өз иҗрасини тапти. Хитай һөкүмити өзлириниң йоллуқ иш қиливатқанлиқини һәмдә бу хил ‹идеологийәлик юқумлиниш' ниң башқиларға юқуп қалмаслиқини истәватқанлиқини көрситиш үчүн бигунаһ уйғурларни ғайәт зор көләмдә тутқун қилишни башлиди, шундақла өзлириниң бу ‹бимарлар' ға ‹дора' бериватқанлиқини тәшвиқ қилишқа башлиди. Шуңа ‹дора' вә ‹кесәллик' һәққидики бу сөзлүкләр әмәлийәттә хитайниң ғәрбий қисмида болуватқан ишларни хәлқараға йоллуқ қилип көрситиш үчүн көпләп қоллиниливатиду. Һазир мениң әң әндишә қиливатқиним хитай һөкүмити мәхпий һалда пичирлаватқан ишлар әмәс, әксичә улар ашкара һалда тәшвиқ қиливатқан уйғурлардики ‹юқумлуқ кесәл', ‹вирус', ‹бактерийә' дегәндәк сөзләр болмақта. Чүнки булар алди билән ниҗис кесәлләрни йоқитиштики ибариләрдур. Иккинчидин, биз бу хилдики ибариләрни вә шәрһиләрни көпләп қоллиниш һадисисини совет иттипақиниң гулаглиридики, шунуңда натсистлар германийәсиниң җаза лагерлиридики қәбиһ җинайәтләрни йошуруш үчүн актиплиқ билән қоллинилғанлиқини көп қетим көргән.»

Профессор айданниң пикричә, хитай һөкүмитиниң хәлқараға ашкара болуп кәткән һөҗҗәтлиридики «кесәлниң қайта пәйда болмаслиқиға һөддә қилғили болмайду», «бимарларниң давалинишни баштин кәчүрүши уларниң идийәсидики кесәлликләрниң үзел-кесил сақайғанлиқидин дерәк бәрмәйду» дегәндәк қурлар толиму қәбиһ бир хәтәрниң бишарәтлири икән. Әйни вақитта гитлер германийәсиму «биз бактерийәгә қарши күрәш қиливатимиз. Сағлам болимиз дәйдикәнмиз, җәзмән йәһудийлардин ибарәт бу бактерийәни тәлтөкүс йоқитишимиз лазим» дәп җакарлиған икән.

У бу хил охшашлиқ һәққидә тохтилип, мундақ деди: «мән йиғивелиш лагерини тәтқиқ қилидиған бир тарихшунас болуш сүпитим билән буниңға охшап кетидиған нурғун тарихий һадисиләрни селиштуруп чиққан идим. Шуңа мушу хилдики ‹кесәллик' һәққидики аталғуларниң шәрһи адәмни толиму сәскәндүридиған бир ақивәткә елип барарму, дегән бир қорқунч мени искәнҗигә алмақта. Әмма бу йәрдә йәнә мундақму бир пәрқ бар. ‹Кесәллик' һәққидики аталғуларни натсистлар германийәси дәвридики һитлер вә һазирқи вақиттики хитай һөкүмити пәрқлиқ йосунда қоллиниватиду: һитлер германийәси йәһудийларниң өзини вирус яки бактерийә, дәп қариған; хитай һөкүмити болса уйғурларниң өзини вирус, дәп җакарлимиди, әксичә уйғурларниң диний идеологийәсини юқумланған, дәп елан қилди. Әмма улар бундақ дейиш арқилиқ уйғурларға тутқан муамилисини һәрқанчә қилипму йоллуқ қилип көрситәлмәйду, дәп ойлаймән. Һалбуки, бу һал динни вирус, дәп аташтин мушу динни бағашлап мәвҗут болуватқан уйғур хәлқини вирус дәп аташқа өзгәрсә у чағда әһвал һазир йүз бериватқан қәбиһ мәдәнийәт қирғинчилиқи билән җисманий җәһәттики йоқитиш қилмиши оттурисидики пәрққә айлинип қалиду.»

Мәлум болушичә, нөвәттә пүтүн хитайни таҗсиман вируси қаплап кәткән һәмдә буниң вәһимиси ташқи дуняни зор әндишиләргә селиватқан болуп, буниң билән лагерларға қамилип ятқан милйонлиған уйғурларниң тәқдири дәмаллиққа бир чәткә өтүп қалмақта икән. Мутәхәссисләр болса уйғурлар һәққидики «идеологийәлик вирус» ниң әмдиликтә лагерларни бойлап зор көләмдики «маддий вирус» қа айлинип кетишидин әндишә қилмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт