"Uyghur zor qirghinchiliqining sherhi" we tarixning sawaqliri (2)

Muxbirimiz eziz
2020-02-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Kanadadiki mekéwan uniwérsitétining proféssori aydan fors yazghan kitabning muqawisi.
Kanadadiki mekéwan uniwérsitétining proféssori aydan fors yazghan kitabning muqawisi.
RFA/Eziz

Xitay hökümitining "Esebiylik we térrorluqqa qarshi turush" namida milyonlighan Uyghurni lagérlargha qamiwélishi heqqide kanadadiki mekéwén uniwérsitétining proféssori aydan fors (Aidan Forth) tarixning tekrarlinish nuqtisidin pikir yürgüzüshni tewsiye qilidu. Bolupmu ötken esirdiki mustemlikichilik we qirghinchiliqning emelge éshishida bir muhim wasitilerdin bolghan "Yighiwélish lagéri" ning 21-esirge kelgende yéngiwashtin otturigha chiqishi uni yene bir qétim bu mesile heqqide oylinishqa ündigen.

Proféssor aydan fors bu mesile heqqidiki mexsus söhbitimiz jeryanida bu mesilining otturigha chiqishi hemde kéyinki tereqqiyati heqqide mexsus toxtaldi. Bolupmu gherb dunyasidiki köp qisim kishilerning neziride "Yighiwélish lagéri" bilen türme atalghusining menidash shekilde chüshinilip kélin'genlikini tekitlep, bular otturisida roshen perqler barliqini sözlep ötti.

U bu heqte mundaq dédi: "Addiy qilip éytqanda, yighiwélish lagéri melum bir guruppigha tewe bolghan hemde bigunah, dep qariliwatqan bir xelqni téxi yüz bermigen melum bir türlük jinayetning gumandarliri qatarida aldin'ala qamaqqa élish qilmishini körsitidu. Buningda u xelq emeliyette undaq ishlarni qilmighan hemde qamalghandin kéyin bu heqte sot échilip ularning birer gunahi yaki jinayiti barliqi delillenmigen bolidu. Yighiwélish lagéri omumen türmilerdin perq qilidu. Türmilerge adette melum bir guruppigha tewe bolghan hemde qolgha élin'ghan kishiler qamilidu. Lagérdiki kishiler adette xususiy jehettin birer jinayet ötküzgenliki üchün emes, belki melum bir milliy türkümge tewe bolghanliqi yaki milliy kimlikke ige bolghanliqi üchün qamilidu. Xitaygha oxshash öz tarixida démokratiyeni bashtin kechürüp baqmighan yaki kishilik hoquq dégenlerni bir yaqqa qayrip qoyidighan dölette mewjut boluwatqanliqini maw zédong dewride shekillen'gen bir qatar ölchemlerning dawam étishidur. Mesilen, buninggha medeniyet qimmiti, tashqi körünüshi, xususiy étiqad, idé'ologiye sistémisi dégendek ölchemlerni misal qilishimiz mumkin. Qachaniki xitay döliti tekitlewatqan ashu ölchemlerge chüshmeydighan milliy türküm bayqalghanda ular aldi bilen assimilyatsiye usulini qollinidu."

Biz uningdin néme üchün insaniyet jem'iyiti alliqachan tükürüp tashlighan "Yighiwélish lagéri" dek mushundaq bir tarixiy hadisining pütün dunya meripetke, tereqqiyatqa we erkinlikke qarap yüksiliwatqan bir pewqul'adde tarixiy basquchta yéngiwashtin otturigha chiqishi heqqide soriduq. U bu heqte pikir qilghanda buni tarixining tereqqiyati, dégendin köre siyasiy hakimiyetlerning ayighi chiqmas arzulirini qandurush xahishining bir türlük inkasi, dep qarash lazimliqini bildürdi.

"Méning hés qilishimche, xitayning qiliwatqanliri köp jehettin 'ijtima'iy qayta qurush' ni bash nishan qilghan halda awam puqrani yighiwélish qilmishining tarixi bilen birdeklikke ige. 21-Esirdimu mushu xildiki lagérlarning qaytidin otturigha chiqishini bir paji'e, déyish mumkin. Men xewerlerdin Uyghurlar heqqide éytiliwatqan qandaqtur 'yuqumlinish', 'idé'ologiye dunyasigha wiruslarning singip kirishi' dégendek bayanlarni anglighan waqtimdila buning bir chataqtin bésharet bériwatqanliqini bayqighan idim. Chünki biz ilgiri mushuninggha oxshap kétidighan tarixni, mejburiy yosunda yighiwélish lagérigha insanlarni qamash qilmishlirini köp qétim körgen iduq. Emdilikte bizning zamanimizgha kelgende, yene kélip 'yehudiylar zor qirghinchiliqi' gha oxshash tarixiy paji'eler ayaghlashqandin kéyin biz yéngi bir éragha qarap tereqqiy qiliwatimiz, dewatqanda biz insanlar ötmüshte néme ishlarning bolghanliqi untup qélishqa mayil boluwatimiz. Téxi nechche künning aldidila biz ashwiz jaza lagéri azad bolghanliqining 75 yilliqi tebrikliduq, emma 75 yil dégen uzun waqit. Biz ashu waqitta yüz bergen paji'eni untup ketkenlikimiz üchün ashuninggha oxshap kétidighan paji'e hazir qaytidin otturigha chiqiwatidu. Bumu yene bir jehettin méning mushu maqalini yézip chiqishimgha seweb bolghan amillarning biridur. Men mushu arqiliq kishilerning diqqitini mushu ademni bi'aram qilidighan oxshashliqqa burash arqiliq ularni ötmüshtiki xataliqni qayta sadir qilmasliqqa ündimekchi boldum."

Proféssor aydanning pikriche, nöwette xitay hökümiti Uyghurlar mesiliside alliqachan xelq'araning küchlük tenqidi we bésimlirigha duch kéliwatqan bolup, bu jehette ular özlirining zörür tedbirlerni éliwatqanliqini barliq wasitilerdin paydilinip köplep teshwiq qilmaqta iken. Ular mushu arqiliq gherb dunyasining özlirining qiliwatqanlirigha bolghan qollashni qolgha keltürmekchi iken.

U bu heqte mundaq dédi: "Yene bir jehettin alghanda xitay hökümiti keng awamgha özlirining qiliwatqanlirining yolluq ikenlikini namayan qilish meqsitide biz körüwatqan tébbiy atalghularni yaki tarqilishchan késellikke da'ir sözlüklerni köplep ishlitishke bashlidi. Emdilikte bolsa xitayning bu qilmishi hazir ajayip bir toghra kélip qélish hadisisige aylinip qaldi: xitay hökümiti Uyghurlar heqqide wirusning gépini qiliwérip hazir özliri tajsiman wirusning balasigha qéliwatidu. Tarqilishchan késellik peyda bolghanda bimar adette bashqilardin ayrip tashlinidu hemde zörür bolghan karantin qilish tedbirliri élinidu. Hazirqi tajsiman wirus we on nechche yil ilgiriki sars késilige qarshi turush jeryanida bu tedbirler ijra qilin'ghan. Emma Uyghurlargha tetbiqlan'ghan hemde ularning béshigha kéliwatqanliri bolsa buningdin pütünley perq qilidu. Qaraydighan bolsaq méditsina saheside qollinilidighan sözlükler xuddi méditsina téxnikisi import qiliniwatqan shekilde öz ijrasini tapti. Xitay hökümiti özlirining yolluq ish qiliwatqanliqini hemde bu xil 'idé'ologiyelik yuqumlinish' ning bashqilargha yuqup qalmasliqini istewatqanliqini körsitish üchün bigunah Uyghurlarni ghayet zor kölemde tutqun qilishni bashlidi, shundaqla özlirining bu 'bimarlar' gha 'dora' bériwatqanliqini teshwiq qilishqa bashlidi. Shunga 'dora' we 'késellik' heqqidiki bu sözlükler emeliyette xitayning gherbiy qismida boluwatqan ishlarni xelq'aragha yolluq qilip körsitish üchün köplep qolliniliwatidu. Hazir méning eng endishe qiliwatqinim xitay hökümiti mexpiy halda pichirlawatqan ishlar emes, eksiche ular ashkara halda teshwiq qiliwatqan Uyghurlardiki 'yuqumluq késel', 'wirus', 'baktériye' dégendek sözler bolmaqta. Chünki bular aldi bilen nijis késellerni yoqitishtiki ibarilerdur. Ikkinchidin, biz bu xildiki ibarilerni we sherhilerni köplep qollinish hadisisini sowét ittipaqining gulagliridiki, shunungda natsistlar gérmaniyesining jaza lagérliridiki qebih jinayetlerni yoshurush üchün aktipliq bilen qollinilghanliqini köp qétim körgen."

Proféssor aydanning pikriche, xitay hökümitining xelq'aragha ashkara bolup ketken höjjetliridiki "Késelning qayta peyda bolmasliqigha hödde qilghili bolmaydu", "Bimarlarning dawalinishni bashtin kechürüshi ularning idiyesidiki késelliklerning üzél-késil saqayghanliqidin dérek bermeydu" dégendek qurlar tolimu qebih bir xeterning bisharetliri iken. Eyni waqitta gitlér gérmaniyesimu "Biz baktériyege qarshi küresh qiliwatimiz. Saghlam bolimiz deydikenmiz, jezmen yehudiylardin ibaret bu baktériyeni teltöküs yoqitishimiz lazim" dep jakarlighan iken.

U bu xil oxshashliq heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Men yighiwélish lagérini tetqiq qilidighan bir tarixshunas bolush süpitim bilen buninggha oxshap kétidighan nurghun tarixiy hadisilerni sélishturup chiqqan idim. Shunga mushu xildiki 'késellik' heqqidiki atalghularning sherhi ademni tolimu seskendüridighan bir aqiwetke élip bararmu, dégen bir qorqunch méni iskenjige almaqta. Emma bu yerde yene mundaqmu bir perq bar. 'késellik' heqqidiki atalghularni natsistlar gérmaniyesi dewridiki hitlér we hazirqi waqittiki xitay hökümiti perqliq yosunda qolliniwatidu: hitlér gérmaniyesi yehudiylarning özini wirus yaki baktériye, dep qarighan؛ xitay hökümiti bolsa Uyghurlarning özini wirus, dep jakarlimidi, eksiche Uyghurlarning diniy idé'ologiyesini yuqumlan'ghan, dep élan qildi. Emma ular bundaq déyish arqiliq Uyghurlargha tutqan mu'amilisini herqanche qilipmu yolluq qilip körsitelmeydu, dep oylaymen. Halbuki, bu hal dinni wirus, dep atashtin mushu dinni baghashlap mewjut boluwatqan Uyghur xelqini wirus dep atashqa özgerse u chaghda ehwal hazir yüz bériwatqan qebih medeniyet qirghinchiliqi bilen jismaniy jehettiki yoqitish qilmishi otturisidiki perqqe aylinip qalidu."

Melum bolushiche, nöwette pütün xitayni tajsiman wirusi qaplap ketken hemde buning wehimisi tashqi dunyani zor endishilerge séliwatqan bolup, buning bilen lagérlargha qamilip yatqan milyonlighan Uyghurlarning teqdiri demalliqqa bir chetke ötüp qalmaqta iken. Mutexessisler bolsa Uyghurlar heqqidiki "Idé'ologiyelik wirus" ning emdilikte lagérlarni boylap zor kölemdiki "Maddiy wirus" qa aylinip kétishidin endishe qilmaqta iken.

Toluq bet