Уйғур мәсилиси охшаш бир күндә америка вә канада рәһбәрлириниң күнтәртипигә кәлди

Мухбиримиз әркин
2021-02-17
Share
Уйғур мәсилиси охшаш бир күндә америка вә канада рәһбәрлириниң күнтәртипигә кәлди Канада баш министири трудо өзиниң ишханисида американиң сабиқ муавин президенти(һазирқи президенти) җо байдин билән қол елишип көрүшти. 2016-Йили 9-декабир, канада.
REUTERS

Уйғур мәсилиси 16-феврал охшаш бир күндә америка вә канада рәһбәрлириниң күнтәртипигә келип, хитай билән болған мунасивәтлиридә бу мәсилини қандақ һәл қилидиғанлиқи һәққидики соалларға җаваб бәргән. Президент байден 16-феврал хитайни агаһландуруп, униң уйғур кишилик һоқуқ дәпсәндичилики үчүн бәдәл төләйдиғанлиқини билдүргән. Бу, уйғур мәсилисигә тунҗи қетим шимали америкадики бу икки дөләт алий рәһбриниң охшаш бир күндә ипадә билдүрүшидур.

Америка президенти байден юқириқи сөзләрни 16-феврал ню-йорк штатиниң милваки шәһәрлик һөкүмәт залида сөз қилип, пуқраларниң соаллириға җаваб бериш җәрянида CNN ниң риясәтчиси андерсон коперниң җов байденниң ши җинпиң билән телефонда сөзләшкәндә уйғурлар мәсилисиниң қандақ тәкитләнгәнлики һәққидики соалиға бәргән җавабида ейтқан. Ақсарай байденниң өткән һәптә ши җинпиң билән телефонда көрүшкәндә сода, уйғур, хоңкоң, тәйвән, җәнубий деңиз мәсилилирини сөзләшкәнликини билдүргәниди.

Президент байден, сәйшәнбә күни өзиниң ши җинпиң билән 2 саәт давамлашқан телефон сөһбитидә уйғурлар мәсилисиниму сөзләшкәнликини билдүрүп, "әгәр сиз хитай тарихини азрақ билсиңиз, хитайниң бирликкә келәлмигән чечилаңғу вақти униң ташқи күчләрниң зиянкәшликигә учриған вақтидур. Шуңа ши җинпиңниң ядролуқ сиясити хитайда һоқуқ мәркәзгә йиғилған бир контрол күчи бәрпа қилиштур. У өзи қиливатқан ишларға мушу нуқтидин қарар чиқарған. Мән униңға американиң қиммәт қаришиға вәкиллик қилмиған һәрқандақ президент өз орнида олтуралмайду, дедим. Шуңа, униң идийәси мениң униң хоңкоңда қиливатқанлириға, хитайниң ғәрбий тағлиқ районидики уйғурларға қиливатқанлириға, тәйвән принсипини зорлашлириға қарши сөзлимәсликим" дегән.

Президент байденниң тәкитлишичә, хитайниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилишиниң бир бәдили бар икән. У хитайниң буниң үчүн бәдәл төләйдиғанлиқини билдүргән. Байден мундақ дәйду: "шундақ, буниң хитай үчүн бир бәдили болиду. Ши җинпиңму буни билиду. Мениң қиливатқиним шуни ениқ ипадә қилиш, йәни бизниң кишилик һоқуқ сөзчиси болуш җәһәттики ролимизни б д т вә хитайниң позитсийәсигә тәсир қилалайдиған башқа орунларда давамлаштуридиғанлиқимизни ениқ ипадиләштур. Хитай дуняға йетәкчи болуш, бу атаққа еришиш үчүн қаттиқ тиришиватиду. Бирақ улар буниң үчүн башқа дөләтләрниң ишәнчигә еришиши керәк".

Шуни күни канада баш министири җастин тиредому уйғурлар мәсилиси һәққидә тохтилип, хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини "ирқий қирғинчилиқ" дәп бекитиш-бекитмәслик, бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини башқа дөләткә йөткәш-йөткимәслик мәсилисигә позитсийә билдүргән. Тиредониң 16-феврал канада таратқулириға тәкитлишичә, уйғурларниң еғир дәпсәндичиликкә учраватқанлиқида шәк болмисиму, бирақ буни "ирқий қирғинчилиқ" дейиш үчүн әстайидил тәкшүрүшкә тоғра келидикән.

Җастин тиредо: "хәлқара қанун принсипиниң хәлқара җәмийәтниң ирқий қирғинчилиқни бекитишкә интайин еһтият билән қаришини тоғра дәп қараймән. Бу сөзни ишләткәндә униң йоллуқ болуши вә муәййәнлишишиниң ениқ һәм мувапиқ болушиға капаләтлик қилип, бурунқи ирқий қирғинчилиқларни аҗизлаштуруп қоймаслиқ керәк. Шуңа, бу сөзниң салмиқи интайин еғир, биз уйғурлар мәсилисидә бу нуқтиға диққәт қилишимиз керәк".

Баш министир тиредониң тәкитлишичә, "ирқий қирғинчилиқ, дегән бу хуласигә келиш үчүн һәммә нуқтиларниң айдиңлишиши керәк" икән. У мундақ дәйду: "биз буниңдин қаттиқ әндишә қилимиз вә әндишимизни көп қетим ипадиләп кәлдуқ. Бирақ ирқий қирғинчилиқ, дегән бу конкрет сөзлүкни ишләткәндә бундақ бир хуласигә келишниң алдида биз барлиқ нуқтиларниң айдиңлишишиға капаләтлик қилишимиз лазим".

Бирақ тиредо, хитай һөкүмити уйғур елиға алақидар учурларни қаттиқ контрол қилип, хәлқараниң мәзкур районда мустәқил тәкшүрүш елип беришиға йол қоймайватқан әһвалда ирқий қирғинчилиққа аит нуқтиларни қандақ айдиңлаштуридиғанлиқи, йәнә қандақ нуқтиларниң айдиңлишишини күтидиғанлиқиға чүшәнчә бәрмигән. Тиредо бу сөзләрни қилишниң алдида канада консерватиплар партийәсиниң рәһбири ерин өтүл һөкүмәтни хитайниң "ирқий қирғинчилиқи" ға сүкүт қилиш билән әйибләп, канаданиң бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини башқа дөләткә йөткәш тоғрисида хәлқара олимпик комитетиға илтимас қилишини тәләп қилған.

Ерин өтүл сөзидә: "хитай уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ елип барди. Хоңкоңда сақчи дөлити қуруп чиқти. У йәнә икки нәпәр канада пуқрасини икки йил мабәйнидә қанунсиз гөрүгә тутуп кәлди. Канада, хәлқара олимпик комитетидин 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик мусабиқисини хитайдин башқа дөләткә йөткәшни тәләп қилиши керәк. Буниңда канада һәқлиқ болупла қалмай, йәнә мәсулийитиму бар. Биз башқа дөләтләр билән һәмкарлишип, олимпик мусабиқисини ирқий қирғинчилиқ елип барған бу дөләттин йөткәп чиқип кетишимиз керәк" дәп тәкитлигән.

Бирақ тиредо ерин отулниң бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини башқа дөләткә йөткәшни тәләп қилиш тоғрисидики чақириқиға ениқ ипадә билдүрмигән. У пәқәт хәлқара олимпик комитети, канада олимпик комитети вә канада мейиплар олимпик комитети вә башқиларниң, шуниңдәк һөкүмәтниңму вәзийәтни көзитиватқанлиқини ейтқан.

Җастин тиредо канада парламентиниң кишилик һоқуқ төвән комитети өткән йили өктәбирдә хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини "ирқий қирғинчилиқ" дәп бекиткән, йеқиндин бери бу тәләп техиму күчәйгән мәзгилдә юқириқи сөзлирини қилғаниди. Йеқинда канада парламентиниң бир консерватип әзаси канада парламентиға уйғур "ирқий қирғинчилиқи" ни етирап қилиш тәклип лайиһәси сунидиғанлиқини билдүргәниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт