Uyghur mesilisi oxshash bir künde amérika we kanada rehberlirining küntertipige keldi

Muxbirimiz erkin
2021-02-17
Share
Uyghur mesilisi oxshash bir künde amérika we kanada rehberlirining küntertipige keldi Kanada bash ministiri trudo özining ishxanisida amérikaning sabiq mu'awin prézidénti(hazirqi prézidénti) jo baydin bilen qol éliship körüshti. 2016-Yili 9-dékabir, kanada.
REUTERS

Uyghur mesilisi 16-féwral oxshash bir künde amérika we kanada rehberlirining küntertipige kélip, xitay bilen bolghan munasiwetliride bu mesilini qandaq hel qilidighanliqi heqqidiki so'allargha jawab bergen. Prézidént baydén 16-féwral xitayni agahlandurup, uning Uyghur kishilik hoquq depsendichiliki üchün bedel töleydighanliqini bildürgen. Bu, Uyghur mesilisige tunji qétim shimali amérikadiki bu ikki dölet aliy rehbrining oxshash bir künde ipade bildürüshidur.

Amérika prézidénti baydén yuqiriqi sözlerni 16-féwral nyu-york shtatining milwaki sheherlik hökümet zalida söz qilip, puqralarning so'allirigha jawab bérish jeryanida CNN ning riyasetchisi andérson kopérning jow baydénning shi jinping bilen téléfonda sözleshkende Uyghurlar mesilisining qandaq tekitlen'genliki heqqidiki so'aligha bergen jawabida éytqan. Aqsaray baydénning ötken hepte shi jinping bilen téléfonda körüshkende soda, Uyghur, xongkong, teywen, jenubiy déngiz mesililirini sözleshkenlikini bildürgenidi.

Prézidént baydén, seyshenbe küni özining shi jinping bilen 2 sa'et dawamlashqan téléfon söhbitide Uyghurlar mesilisinimu sözleshkenlikini bildürüp, "Eger siz xitay tarixini azraq bilsingiz, xitayning birlikke kélelmigen chéchilangghu waqti uning tashqi küchlerning ziyankeshlikige uchrighan waqtidur. Shunga shi jinpingning yadroluq siyasiti xitayda hoquq merkezge yighilghan bir kontrol küchi berpa qilishtur. U özi qiliwatqan ishlargha mushu nuqtidin qarar chiqarghan. Men uninggha amérikaning qimmet qarishigha wekillik qilmighan herqandaq prézidént öz ornida olturalmaydu, dédim. Shunga, uning idiyesi méning uning xongkongda qiliwatqanlirigha, xitayning gherbiy taghliq rayonidiki Uyghurlargha qiliwatqanlirigha, teywen prinsipini zorlashlirigha qarshi sözlimeslikim" dégen.

Prézidént baydénning tekitlishiche, xitayning kishilik hoquqni depsende qilishining bir bedili bar iken. U xitayning buning üchün bedel töleydighanliqini bildürgen. Baydén mundaq deydu: "Shundaq, buning xitay üchün bir bedili bolidu. Shi jinpingmu buni bilidu. Méning qiliwatqinim shuni éniq ipade qilish, yeni bizning kishilik hoquq sözchisi bolush jehettiki rolimizni b d t we xitayning pozitsiyesige tesir qilalaydighan bashqa orunlarda dawamlashturidighanliqimizni éniq ipadileshtur. Xitay dunyagha yétekchi bolush, bu ataqqa érishish üchün qattiq tirishiwatidu. Biraq ular buning üchün bashqa döletlerning ishenchige érishishi kérek".

Shuni küni kanada bash ministiri jastin tirédomu Uyghurlar mesilisi heqqide toxtilip, xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep békitish-békitmeslik, béyjing qishliq olimpik musabiqisini bashqa döletke yötkesh-yötkimeslik mesilisige pozitsiye bildürgen. Tirédoning 16-féwral kanada taratqulirigha tekitlishiche, Uyghurlarning éghir depsendichilikke uchrawatqanliqida shek bolmisimu, biraq buni "Irqiy qirghinchiliq" déyish üchün estayidil tekshürüshke toghra kélidiken.

Jastin tirédo: "Xelq'ara qanun prinsipining xelq'ara jem'iyetning irqiy qirghinchiliqni békitishke intayin éhtiyat bilen qarishini toghra dep qaraymen. Bu sözni ishletkende uning yolluq bolushi we mu'eyyenlishishining éniq hem muwapiq bolushigha kapaletlik qilip, burunqi irqiy qirghinchiliqlarni ajizlashturup qoymasliq kérek. Shunga, bu sözning salmiqi intayin éghir, biz Uyghurlar mesiliside bu nuqtigha diqqet qilishimiz kérek".

Bash ministir tirédoning tekitlishiche, "Irqiy qirghinchiliq, dégen bu xulasige kélish üchün hemme nuqtilarning aydinglishishi kérek" iken. U mundaq deydu: "Biz buningdin qattiq endishe qilimiz we endishimizni köp qétim ipadilep kelduq. Biraq irqiy qirghinchiliq, dégen bu konkrét sözlükni ishletkende bundaq bir xulasige kélishning aldida biz barliq nuqtilarning aydinglishishigha kapaletlik qilishimiz lazim".

Biraq tirédo, xitay hökümiti Uyghur éligha alaqidar uchurlarni qattiq kontrol qilip, xelq'araning mezkur rayonda musteqil tekshürüsh élip bérishigha yol qoymaywatqan ehwalda irqiy qirghinchiliqqa a'it nuqtilarni qandaq aydinglashturidighanliqi, yene qandaq nuqtilarning aydinglishishini kütidighanliqigha chüshenche bermigen. Tirédo bu sözlerni qilishning aldida kanada konsérwatiplar partiyesining rehbiri érin ötül hökümetni xitayning "Irqiy qirghinchiliqi" gha süküt qilish bilen eyiblep, kanadaning béyjing qishliq olimpik musabiqisini bashqa döletke yötkesh toghrisida xelq'ara olimpik komitétigha iltimas qilishini telep qilghan.

Érin ötül sözide: "Xitay Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq élip bardi. Xongkongda saqchi döliti qurup chiqti. U yene ikki neper kanada puqrasini ikki yil mabeynide qanunsiz görüge tutup keldi. Kanada, xelq'ara olimpik komitétidin 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisini xitaydin bashqa döletke yötkeshni telep qilishi kérek. Buningda kanada heqliq bolupla qalmay, yene mes'uliyitimu bar. Biz bashqa döletler bilen hemkarliship, olimpik musabiqisini irqiy qirghinchiliq élip barghan bu dölettin yötkep chiqip kétishimiz kérek" dep tekitligen.

Biraq tirédo érin otulning béyjing qishliq olimpik musabiqisini bashqa döletke yötkeshni telep qilish toghrisidiki chaqiriqigha éniq ipade bildürmigen. U peqet xelq'ara olimpik komitéti, kanada olimpik komitéti we kanada méyiplar olimpik komitéti we bashqilarning, shuningdek hökümetningmu weziyetni közitiwatqanliqini éytqan.

Jastin tirédo kanada parlaméntining kishilik hoquq töwen komitéti ötken yili öktebirde xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep békitken, yéqindin béri bu telep téximu kücheygen mezgilde yuqiriqi sözlirini qilghanidi. Yéqinda kanada parlaméntining bir konsérwatip ezasi kanada parlaméntigha Uyghur "Irqiy qirghinchiliqi" ni étirap qilish teklip layihesi sunidighanliqini bildürgenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet