Proféssor ilyas doghan: "Xitayning sherqiy türkistanda irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqini yene bir qétim tekrarlaymen"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-03-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Enqerediki haji bayram uniwérsitéti qanun fakultéti oqutquchisi ilyas doghan ependi.
Enqerediki haji bayram uniwérsitéti qanun fakultéti oqutquchisi ilyas doghan ependi.
RFA/Erkin Tarim

Xitayning "Yershari waqti géziti" 24-mart küni élan qilghan "Shinjang toghriliq xitayni sotqa bérish, türk oqutquchi we ongchi axbaratning yaman niyitini körsitip béridu" mawzuluq maqalide 5-mart küni enqerediki haji bayram uniwérsitéti qanun fakultéti oqutquchisi ilyas doghan ependining "Qirim xewer agéntliqi" gha bergen bayanatida xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasiti toghrisida éytqanlirining toghra emesliki, uning xitayning Uyghur siyasiti toghrisida melumati yoqluqi ilgiri sürülgen. Ilyas doghan ependi 5-mart künidiki bayanatida yene Uyghur teshkilatliri özige wakaletname bergen teqdirde xitay élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq siyasiti toghrisida xelq'ara sotqa erz sunidighanliqini bayan qilghan. "Yershari waqti géziti" diki mezkur maqalide ilyas doghan ependining Uyghurlarning pulini tépish niyiti bilen buni dégenliki tekitlen'gen.

Bu maqalide yene uni dunya Uyghur qurultiyi we süriyediki térrorchilar bilen hemkarlashti dep eyiblen'gen.

Biz bu heqte köz qarishini igilesh üchün proféssor ilyas doghan'gha téléfon qilduq. U, bizge yazma jawab ewetip berdi. U yazma jawabida mundaq dep yazghan: "Xitay jaza lagérlirining barliqini yene inkar qiliptu, buni inkar qilsa dunyaning mesxirisige uchraydu. Chünki xitayghimu ayan bolghinidek milyonlighan Uyghurning jaza lagérlirigha tashlan'ghanliqi dunya jama'etchilikigimu ayan. Uyghurlarni lagérlarda heqsiz ishlitiwatqanliqini hemme adem bilidu. Milyonlighan Uyghurning ichidin bir qanche el-qa'idechining barliqini bahane qilip Uyghurlargha bundaq zulum sélish eng rezil jinayettur. Men yazghan kishilik hoquq toghrisidiki kitablirimda zorawanliqni eyibligenlikim hemmige melum. Hemmimizge melum bolghinidek xitay döliti Uyghurlar yat millet bolghanliqi üchünla ulargha qattiq bésim yürgüzüwatidu.

Xitay yash-ösmürlerni ata-aniliridin ayrip bashqa yerlerge apirip méngisini yuyushqa tirishmaqta. Bu 1948-yili maqullan'ghan kishilik hoquqi ehdinamisi boyiche irqiy qirghinchiliq hésablinidu. Xitay hökümiti Uyghur qizlirini xitaylar bilen toy qilishqa zorlimaqta. Bumu 'bir millet yene bir guruppining köpiyishini tosush' maddisi boyiche irqiy qirghinchiliq hésablinidu. Xitay hökümiti köp sanda Uyghurni jaza lagérlirigha qamap ularni milliy kimlikidin, dini étiqadidin waz kéchishke mejburlimaqta. Bumu irqiy qirghinchiliqning aldini élish ehdinamisige xilap".

Proféssor doktor ilyas doghan ependi özining bir uniwérsitét oqutquchisi, qanunchi we kishilik hoquq qoghdighuchisi bolush süpiti bilen xitayning hazir Uyghurlargha élip bériwatqan siyasitining irqiy qirghinchiliq ikenlikini yene bir qétim tekitleydighanliqini otturigha qoyup mundaq dep yazidu: "Men xelq'ara qanun kespi oqutquchisi we kishilik hoquq mutexessisi bolush süpitim bilen xitayning hazir Uyghurlargha élip bériwatqan siyasitining irqiy qirghinchiliq ikenlikini yene bir qétim tekitlimekchimen".

U, Uyghur diyarida mezkur irqiy qirghinchiliq siyasitini ijra qiliwatqanlarning xelq'ara sotta sotlinidighanliqigha ishinidighanliqini bayan qilip mundaq dep yazidu: "Sherqiy türkistanda hazirmu dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliq siyasiti qararini maqullighan, bu qararni ijra qiliwatqan we mezkur siyasetni qollawatqan kishilerning kélechekte xelq'ara sotta sotlinidighanliqigha ishinimen".

Ilyas doghan ependi hazir ijtima'iy taratqularda uchur bolup tarqiliwatqan tragédiyelerning pütün dunyagha melum ikenlikini, xitayning, özining Uyghurlargha qaratqan bésim siyasitini dunyagha ashkarilawatqanlarni bolsa amérika merkiziy axbarat idarisige xizmet qilidighan kishiler dep eyiblewatqanliqini, buning hakimmutleq döletlerge xas teshwiqat usuli ikenlikini bayan qildi.

U bizge yazma sheklide ewetken bayanatida Uyghurlargha heqsiz yardem qilidighanliqini, buning özi üchün insaniy burch ikenlikini tekitligen.

Xitayning "Yershari waqti géziti" 24-mart küni élan qilghan "Shinjang toghriliq xitayni sotqa bérish, türk oqutquchi we ongchi axbaratning yaman niyitini körsitip béridu" mawzuluq maqalide amérikadiki Uyghur herikiti teshkilatining re'isi roshen abbas xanimghimu hujum qilin'ghan. Roshen xanim, xitayning özi sadir qiliwatqan jinayetlirini yoshurush üchün özlirini qarilawatqanliqini bayan qildi.

Roshen abbas xanim korona wirusi tüpeyli hemme ademning öyide ishlewatqanliqini, özining buni purset dep bilip, Uyghur yashliridin terkib tapqan bir guruppa bilen xitayning Uyghur yashlirini korona wirusi xewpi bar rayonlargha yötkewatqanliqi toghrisidiki körünüshlerni köp tilliq qilip ishlep ijtima'iy taratqulardin tarqitiwatqanliqini, xitayning mezkur maqalisidin, özlirining qilghan pa'aliyetlirining nishan'gha yetkenlikini körüwalghanliqini bayan qildi.

Enqerediki Uyghur instituti mudiri, doktor erkin ekrem ependi xitayning özining jinayetlirini yoshurush üchün ilyas doghandek kishilerge hujum qilish taktikisini ishlitiwatqanliqini bayan qildi.

Melum bolushiche, xitayning "Yershari waqti géziti" ilgirimu bir qanche qétim maqalilerni élan qilip, chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliri we bir qisim xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini tenqid qilghan gherblik mutexessisler we pa'aliyetchilerni qarilighanidi.

Toluq bet