"хитай вә уйғурлар: терроризмға қарши туруш намида елип берилған мәдәнийәт қирғинчилиқи" дегән темида лексийә уюштурулди

Мухбиримиз җәвлан
2021-04-12
Share
Қазақ, рус, татар вә өзбек һоқуқ қоғдиғучилири хитайниң уйғурларға қаратқан зулумини әйиблиди Нурғун хитай қораллиқ сақчилириниң назарити астида йөткәш үчүн пойиз истансисида тизип олтурғузуп қоюлған, көзи теңиқ, кишәнләнгән уйғурлар.
news.sky.com

Вискансин университети русийә, шәрқий явропа вә оттура асия институти 8-апрел хитайниң уйғур районидики мустәмликичилик тарихи вә бүгүнки ирқий қирғинчилиқи һәққидә лексийә уюштурди. Вашингтон университетиниң профессори, уйғуршунас шон робертс "хитай вә уйғурлар: терроризмға қарши туруш намида елип берилған мәдәнийәт қирғинчилиқи" дегән темида лексийә бәрди.

Шон робертс әпәнди өткән йил "уйғурларға қарши уруш" намлиқ китабини нәшр қилдуруп, көп йиллардин буян уйғурларни һәр хил баһаниләр билән бастуруп келиватқан хитайниң җинайәтлирини илмий вә пакитлиқ асаста йорутуп бәргәниди. Бу қетимқи лексийәсидә у мәзкур китабини асас қилип, униң ичидики муһим мәзмунларни көпчиликниң диққитигә сунди.

У хитайниң бүгүнки қорқунчлуқ җинайәтлириниң арқа көрүнүшиниң мурәккәп җәрян икәнликини әскәртти; түрмә вә лагерлар көпләп қурулғандин кейин 2017-йил кәң-көләмлик тутушниң башланғанлиқи, һәммә йәрни юқири техникилиқ көзитиш камералириниң қаплиғанлиқи, әң муһими хитайниң "бир туташ башқуруш суписи" бәрпа қилип, ғайәт зор миқдарда санлиқ мәлумат топлап, өзи зәрбә бериш нишани қилғанниң һәммисини бир система билән башқуридиған қиливәткәнлики, тутқундики уйғурларни мәҗбурлаш билән, тутулмиған уйғурларни қорқутуш билән роһини сундуруп, уларниң тили, мәдәнийити вә етиқадини тамамән йоқитишни күчәйткәнлики, уйғур аяллирини хитайға тегишкә зорлиғанлиқи, балиларни ата-анисидин айрип хитайчә тәрбийәлигәнлики, уйғурларниң һейт-айәмлиригә чәклимә қоюп, хитай байрамлирини дағдуғилиқ тәбрикләшни тәшәббус қилғанлиқи, уйғурларниң нәччә йүз йиллиқ җамә-мәсчит, қәбрә-мазарлири, қәдимий коча, өй, мәһәллә вә бағ-варанлирини түзләп вәйран қилғанлиқи, лагер ичи вә сиртидики әмгәк күчлирини йәрлик завут вә ичкиридики завутларда қул ишчи қилғанлиқи, бу арқилиқ бир яқтин уларниң қан-тәрини сүмүрсә, бир яқтин уларни өзиниң мәдәнийәт муһитидин айрип, хитай тили вә муһитида еритип йоқ қилишни мәқсәт қилғанлиқи қатарлиқларниң һәммисини "мәдәнийәт қирғинчилиқи" дәп атиди вә уни чүшәндүрүп мундақ деди: "мән бундақ аташ арқилиқ мәдәнийәт қирғинчилиқи билән хәлқара қанунда ениқлима берилгән ирқий қирғинчилиқ оттурисида талаш-тартиш пәйда қилмақчи әмәс, бу пәқәт бир илмий аталғу болуп, мустәмликә қилинған земиндики милләтниң һәммә нәрсисиниң вәйран қилиниши вә йоқ қилинишиға қарита ейтилиду. Мана бу биз бүгүн көрүватқан ишлар, хитай һөкүмити мустәмликичилик сиясәт йүргүзүп, уйғурларни өзиниң йәрлик мәдәнийитидин тамамән айриветишкә урунмақта".

Шон робертс әпәндиниң қаришичә, мустәмликичилик мәлум земиндики байлиқни булаң-талаң қилишни вә йәрлик хәлқниң қан-тәрини сүмүрүшни мәқсәт қилиду. Мустәмликичи һакимийәт бу мәқсәтни "көпчиликниң бәхти үчүн" дегәндәк ялған-явидақ тәшвиқатлар билән ниқаплап, өз қилмишлирини һәқлиқ көрситишкә уруниду. Мустәмликичилик әң ахирида йәнила ирқий қирғинчилиқ йүргүзүш, йәрлик хәлқни өлтүрүш яки сүргүн қилиш билән аяғлишиду. Хитай һөкүмити бүгүнки күндә диний әсәбийлик вә террорлуқни баһанә қилип уйғурларниң мәдәнийәт йилтизини қурутуш, андин уларни хитайларниң арзу қилғинидәк инсанларға айландуруш, бойсунмиғанлирини өлтүрүп түгитиш һәрикитигә өткән.

Шон робертс әпәнди йәнә сөзидә, 19-әсир вә 20-әсирниң бешида мустәмликичиләр "явайилар" дәп атиған адәмләрниң 21-әсирдә хитайда қандақ болуп "террористлар" дәп атилип қалғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ деди: "бу мәсилини пүтүн дуня вә мәлум райондики вәзийәтниң тәрәққияти нуқтисидин муһакимә қилиш керәк. Өткән 20 йилда дуняда немиләр йүз бәрди, уйғур районида немиләр йүз бәрди? буниңға қараш лазим. Алди билән, дуняни елип ейтсақ, америкида ‹11-сентәбир вәқәси' йүз бәргәндин кейин, дуняда террорлуққа қарши күрәш башлинип кәтти. Уйғурлар өткән 20 йилда буниң дәрдини бәк тартти. 90-Йилларда йүз бәргән ишлар хитай сақчилириниң зораванлиқиға қарши елип берилған һәрикәт иди. Бир қанчә машинилар партилитилған болди, әмма бу ишларниң кәйнидә қандақ сиясий ғәрәзниң барлиқи ениқ әмәс вә бу районда тәшкиллик уйғур партизанлиқ һәрикитиниң мәвҗутлуқи тоғрулуқ һечқандақ пакит йоқ".

Шон робертс әпәндиниң қаришичә, хитайниң уйғурларни бастуруши 1990-йиллардила күчийишкә башлиған болуп, совет иттипақиниң парчилинишидин чөчүгән хитай, советниң милләтләр сияситидин тамамән ваз кечиш қарариға кәлгән вә һәр хил баһаниләр билән уйғурларни бастуруш вә бу районни хитайлаштуруш қәдимини тезләткән. Болупму "11-сентәбир вәқәси" дин кейин хитай уйғур районида йүз бәргән қаршилиқ һәрикәтлириниң һәммисини терроризмға бағлап, 2003-йилдин кейин исми бар җисми йоқ бир тәшкилатқа айланған "шәрқий түркистан ислам һәрикити" тәшкилатини баһанә қилип, уйғурларни бастурушни қәдәмму қәдәм күчәйткән. "5-июл вәқәси" хитайниң уйғурларни қаттиқ бастурушиниң бурулуш нуқтиси болуп, хитай һөкүмити шуниңдин кейин уйғурларни "террорист" қатарида йоқитишни нишан қилған. 2013-Йилдин кейин сүрийәдә пәйда болған түркистан ислам партийәси әмәлийәттә уйғур мусапирлиридин тәшкил тапқан гуруппа болуп, улар суйиқәстлик тәшвиқатларға алдинип, "урушта чениқимиз, һәрбий тәрбийә көримиз" дәп сүрийәгә барған, әмма башқа җиһадчи гуруппилар уларни урушқа селип, өлсиму шу йәрдә өлүшкә мәҗбурлиған. Хитай һөкүмити башқа күчләр үчүн җан бәргән вә өзигә қилчә тәһдит пәйда қилалмайдиған у адәмләрни хәлқараға "террорист" дәп елан қилип, уйғур районида кәң-көләмлик тутуш вә қирғинчилиқ һәрикитини башлиған. Омумән ейтқанда хитай һөкүмити бу районни тамамән мустәмликә қилиш пиланини орунлашқа җан-җәһли билән күчәватқан болуп, униңға тосқун болидиған барлиқ нәрсини йоқитишни нишан қилған.

Лексийәдин кейин шон робертс әпәнди аңлиғучиларниң соаллириға җаваб бәрди. Бу җаваблирида асасән уйғур райониниң районлар ара сиясәттики истратегийәлик орни, хитай һөкүмитиниң "бир бәлвағ бир йол" пилани йолға қоюлғандин кейин бу районниң техиму муһим орунға өткәнлики, уйғур районидики мәсилини һәл қилиш үчүн һечқандақ дөләтниң хитай билән урушқа кирмәйдиғанлиқи, әмма хитайниң бу мәсилини һәл қилиши үчүн хәлқараниң униңға иқтисад вә сиясий җәһәттин бесим қилидиғанлиқини билдүрди. У йәнә мустәмликичиликниң земин-байлиқ кеңәймичилики, идеологийәни асас қилған коммунизм кеңәймичилики дегәндәк түрләргә бөлинидиғанлиқи, хитайниң дәсләптә совет иттипақиниң тәсиридә идеологийә кеңәймичилики қилғандәк көрүнсиму, әмәлийәттә земин-байлиқ кеңәймичилики қилип кәлгәнлики, "шинҗаң әзәлдин хитайниң бир қисми, уйғурлар түрк әмәс, бәлки шималдики милләтләрниң түркләшкән бир қисми" дегәндәк ялғанларни ойдуруп чиқарғанлиқи қатарлиқларни тилға алди һәмдә хитайниң бу мустәмликичиликиниң ғәрбликләр елип барған "явайиларни мәдәнийләштүрүш" мустәмликичилики болмастин бәлки, башқа милләтләрни тамамән йоқитиш вә ассимилятсийә қилиш мустәмликичилики икәнликини билдүрди. У йәнә оттура асиядики қазақистан, өзбекистан қатарлиқ дөләтләрниң уйғурларниң бешиға кәлгән кирзисни көрмәскә селиватқанлиқини, хитайниң бу районниму өз мустәмликисигә айландуруш қара нийитигә сәл қараватқанлиқидин әпсуслинидиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт