"Xitay we Uyghurlar: térrorizmgha qarshi turush namida élip bérilghan medeniyet qirghinchiliqi" dégen témida léksiye uyushturuldi

Muxbirimiz jewlan
2021-04-12
Share
Qazaq, rus, tatar we özbék hoquq qoghdighuchiliri xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumini eyiblidi Nurghun xitay qoralliq saqchilirining nazariti astida yötkesh üchün poyiz istansisida tizip olturghuzup qoyulghan, közi téngiq, kishenlen'gen Uyghurlar.
news.sky.com

Wiskansin uniwérsitéti rusiye, sherqiy yawropa we ottura asiya instituti 8-aprél xitayning Uyghur rayonidiki mustemlikichilik tarixi we bügünki irqiy qirghinchiliqi heqqide léksiye uyushturdi. Washin'gton uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas shon robérts "Xitay we Uyghurlar: térrorizmgha qarshi turush namida élip bérilghan medeniyet qirghinchiliqi" dégen témida léksiye berdi.

Shon robérts ependi ötken yil "Uyghurlargha qarshi urush" namliq kitabini neshr qildurup, köp yillardin buyan Uyghurlarni her xil bahaniler bilen basturup kéliwatqan xitayning jinayetlirini ilmiy we pakitliq asasta yorutup bergenidi. Bu qétimqi léksiyeside u mezkur kitabini asas qilip, uning ichidiki muhim mezmunlarni köpchilikning diqqitige sundi.

U xitayning bügünki qorqunchluq jinayetlirining arqa körünüshining murekkep jeryan ikenlikini eskertti؛ türme we lagérlar köplep qurulghandin kéyin 2017-yil keng-kölemlik tutushning bashlan'ghanliqi, hemme yerni yuqiri téxnikiliq közitish kaméralirining qaplighanliqi, eng muhimi xitayning "Bir tutash bashqurush supisi" berpa qilip, ghayet zor miqdarda sanliq melumat toplap, özi zerbe bérish nishani qilghanning hemmisini bir sistéma bilen bashquridighan qiliwetkenliki, tutqundiki Uyghurlarni mejburlash bilen, tutulmighan Uyghurlarni qorqutush bilen rohini sundurup, ularning tili, medeniyiti we étiqadini tamamen yoqitishni kücheytkenliki, Uyghur ayallirini xitaygha tégishke zorlighanliqi, balilarni ata-anisidin ayrip xitayche terbiyeligenliki, Uyghurlarning héyt-ayemlirige cheklime qoyup, xitay bayramlirini daghdughiliq tebrikleshni teshebbus qilghanliqi, Uyghurlarning nechche yüz yilliq jame-meschit, qebre-mazarliri, qedimiy kocha, öy, mehelle we bagh-waranlirini tüzlep weyran qilghanliqi, lagér ichi we sirtidiki emgek küchlirini yerlik zawut we ichkiridiki zawutlarda qul ishchi qilghanliqi, bu arqiliq bir yaqtin ularning qan-terini sümürse, bir yaqtin ularni özining medeniyet muhitidin ayrip, xitay tili we muhitida éritip yoq qilishni meqset qilghanliqi qatarliqlarning hemmisini "Medeniyet qirghinchiliqi" dep atidi we uni chüshendürüp mundaq dédi: "Men bundaq atash arqiliq medeniyet qirghinchiliqi bilen xelq'ara qanunda éniqlima bérilgen irqiy qirghinchiliq otturisida talash-tartish peyda qilmaqchi emes, bu peqet bir ilmiy atalghu bolup, mustemlike qilin'ghan zémindiki milletning hemme nersisining weyran qilinishi we yoq qilinishigha qarita éytilidu. Mana bu biz bügün körüwatqan ishlar, xitay hökümiti mustemlikichilik siyaset yürgüzüp, Uyghurlarni özining yerlik medeniyitidin tamamen ayriwétishke urunmaqta".

Shon robérts ependining qarishiche, mustemlikichilik melum zémindiki bayliqni bulang-talang qilishni we yerlik xelqning qan-terini sümürüshni meqset qilidu. Mustemlikichi hakimiyet bu meqsetni "Köpchilikning bexti üchün" dégendek yalghan-yawidaq teshwiqatlar bilen niqaplap, öz qilmishlirini heqliq körsitishke urunidu. Mustemlikichilik eng axirida yenila irqiy qirghinchiliq yürgüzüsh, yerlik xelqni öltürüsh yaki sürgün qilish bilen ayaghlishidu. Xitay hökümiti bügünki künde diniy esebiylik we térrorluqni bahane qilip Uyghurlarning medeniyet yiltizini qurutush, andin ularni xitaylarning arzu qilghinidek insanlargha aylandurush, boysunmighanlirini öltürüp tügitish herikitige ötken.

Shon robérts ependi yene sözide, 19-esir we 20-esirning béshida mustemlikichiler "Yawayilar" dep atighan ademlerning 21-esirde xitayda qandaq bolup "Térroristlar" dep atilip qalghanliqi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Bu mesilini pütün dunya we melum rayondiki weziyetning tereqqiyati nuqtisidin muhakime qilish kérek. Ötken 20 yilda dunyada némiler yüz berdi, Uyghur rayonida némiler yüz berdi? buninggha qarash lazim. Aldi bilen, dunyani élip éytsaq, amérikida '11-séntebir weqesi' yüz bergendin kéyin, dunyada térrorluqqa qarshi küresh bashlinip ketti. Uyghurlar ötken 20 yilda buning derdini bek tartti. 90-Yillarda yüz bergen ishlar xitay saqchilirining zorawanliqigha qarshi élip bérilghan heriket idi. Bir qanche mashinilar partilitilghan boldi, emma bu ishlarning keynide qandaq siyasiy gherezning barliqi éniq emes we bu rayonda teshkillik Uyghur partizanliq herikitining mewjutluqi toghruluq héchqandaq pakit yoq".

Shon robérts ependining qarishiche, xitayning Uyghurlarni basturushi 1990-yillardila küchiyishke bashlighan bolup, sowét ittipaqining parchilinishidin chöchügen xitay, sowétning milletler siyasitidin tamamen waz kéchish qararigha kelgen we her xil bahaniler bilen Uyghurlarni basturush we bu rayonni xitaylashturush qedimini tézletken. Bolupmu "11-Séntebir weqesi" din kéyin xitay Uyghur rayonida yüz bergen qarshiliq heriketlirining hemmisini térrorizmgha baghlap, 2003-yildin kéyin ismi bar jismi yoq bir teshkilatqa aylan'ghan "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatini bahane qilip, Uyghurlarni basturushni qedemmu qedem kücheytken. "5-Iyul weqesi" xitayning Uyghurlarni qattiq basturushining burulush nuqtisi bolup, xitay hökümiti shuningdin kéyin Uyghurlarni "Térrorist" qatarida yoqitishni nishan qilghan. 2013-Yildin kéyin süriyede peyda bolghan türkistan islam partiyesi emeliyette Uyghur musapirliridin teshkil tapqan guruppa bolup, ular suyiqestlik teshwiqatlargha aldinip, "Urushta chéniqimiz, herbiy terbiye körimiz" dep süriyege barghan, emma bashqa jihadchi guruppilar ularni urushqa sélip, ölsimu shu yerde ölüshke mejburlighan. Xitay hökümiti bashqa küchler üchün jan bergen we özige qilche tehdit peyda qilalmaydighan u ademlerni xelq'aragha "Térrorist" dep élan qilip, Uyghur rayonida keng-kölemlik tutush we qirghinchiliq herikitini bashlighan. Omumen éytqanda xitay hökümiti bu rayonni tamamen mustemlike qilish pilanini orunlashqa jan-jehli bilen küchewatqan bolup, uninggha tosqun bolidighan barliq nersini yoqitishni nishan qilghan.

Léksiyedin kéyin shon robérts ependi anglighuchilarning so'allirigha jawab berdi. Bu jawablirida asasen Uyghur rayonining rayonlar ara siyasettiki istratégiyelik orni, xitay hökümitining "Bir belwagh bir yol" pilani yolgha qoyulghandin kéyin bu rayonning téximu muhim orun'gha ötkenliki, Uyghur rayonidiki mesilini hel qilish üchün héchqandaq döletning xitay bilen urushqa kirmeydighanliqi, emma xitayning bu mesilini hel qilishi üchün xelq'araning uninggha iqtisad we siyasiy jehettin bésim qilidighanliqini bildürdi. U yene mustemlikichilikning zémin-bayliq kéngeymichiliki, idé'ologiyeni asas qilghan kommunizm kéngeymichiliki dégendek türlerge bölinidighanliqi, xitayning deslepte sowét ittipaqining tesiride idé'ologiye kéngeymichiliki qilghandek körünsimu, emeliyette zémin-bayliq kéngeymichiliki qilip kelgenliki, "Shinjang ezeldin xitayning bir qismi, Uyghurlar türk emes, belki shimaldiki milletlerning türkleshken bir qismi" dégendek yalghanlarni oydurup chiqarghanliqi qatarliqlarni tilgha aldi hemde xitayning bu mustemlikichilikining gherblikler élip barghan "Yawayilarni medeniyleshtürüsh" mustemlikichiliki bolmastin belki, bashqa milletlerni tamamen yoqitish we assimilyatsiye qilish mustemlikichiliki ikenlikini bildürdi. U yene ottura asiyadiki qazaqistan, özbékistan qatarliq döletlerning Uyghurlarning béshigha kelgen kirzisni körmeske séliwatqanliqini, xitayning bu rayonnimu öz mustemlikisige aylandurush qara niyitige sel qarawatqanliqidin epsuslinidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet